Музе́йная спра́ва ў Белару́сі — працэс збірання, захавання, вывучэння і папулярызацыі гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны на тэрыторыі Беларусі праз сістэму музейных устаноў. Гісторыя музейнай справы ў краіне прайшла доўгі шлях ад прыватнага і царкоўнага збіральніцтва ў эпоху Сярэднявечча і Асветніцтва да стварэння разгалінаванай дзяржаўнай музейнай сеткі ў ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя. Найбольш складанымі перыядамі ў яе развіцці сталі 1918—1941 гады, калі адбывалася ідэалагізацыя і цэнтралізацыя, а таксама 1941—1991 гады, якія ахапілі катастрафічныя страты падчас Вялікай Айчыннай вайны, цяжкае пасляваеннае аднаўленне, жорсткую ідэалагічную рэгламентацыю ў савецкі час і паступовую дэмакратызацыю ў канцы 1980-х гадоў.
Гісторыя
Зараджэнне музейнай справы (XI — пачатак XX стагоддзя) Вытокі музейнай справы на беларускіх землях бяруць пачатак ад скарбніц царкоўных і свецкіх уладароў. Ужо ў XII стагоддзі ў Полацку намаганнямі Ефрасінні Полацкай збіраліся каштоўныя рэліквіі, сярод якіх сусветна вядомы Крыж Ефрасінні Полацкай (1161). З XVI стагоддзя пачалі фарміравацца магутныя магнацкія калекцыі. Найбуйнейшай з іх з’яўлялася скарбніца Радзівілаў у Нясвіжскім замку, дзе захоўваліся карцінная галерэя (каля 1000 палотнаў), багаты арсенал і нумізматычны кабінет. Багатыя зборы мелі таксама Сапегі ў Ружанскім і Дзярэчынскім палацах.
У эпоху Асветніцтва і Рамантызму (XVIII—XIX стагоддзі) з’явіліся буйныя прыватныя калекцыі новага тыпу, якія мелі навукова-асветніцкі характар: зборы Яўхіма Храптовіча ў Шчорсах, арніталагічны кабінет і карцінная галерэя Канстанціна Тызенгаўза ў Паставах, калекцыі Мікалая Румянцава ў Гомелі, збор Івана Каладзеева па гісторыі вайны 1812 года ў Барысаве, унікальныя калекцыі Аляксандра Ельскага ў Замосці. У 1842 годзе браты Канстанцін і Яўстах Тышкевічы стварылі ў Лагойску першы на тэрыторыі Беларусі публічны музей старажытнасцей. У 1855 годзе Яўстах Тышкевіч стаў заснавальнікам Віленскага музея старажытнасцей.
Першымі ведамаснымі музеямі сталі кабінеты пры Гродзенскай медыцынскай акадэміі (створаны Ж. Э. Жыліберам) і Полацкай езуіцкай акадэміі (намаганнямі Г. Грубера). У другой палове XIX стагоддзя першыя публічныя правінцыйныя музеі пачалі стварацца пры губернскіх статыстычных камітэтах: у 1867 годзе ў Магілёве і ў 1868 годзе ў Віцебску (намаганнямі А. М. Семянтоўскага). На мяжы XIX—XX стагоддзяў на хвалі цікавасці да захавання царкоўнай даўніны дзякуючы працы Е. Р. Раманава і іншых рупліўцаў узніклі царкоўна-археалагічныя музеі ў Віцебску (1893), Магілёве (1897) і Мінску (1908).
Станаўленне і развіццё ў 1918—1941 гадах Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі пачаўся працэс нацыяналізацыі прыватных і царкоўных збораў. У 1919 годзе былі створаны першыя дзяржаўныя музеі ў Віцебску, Магілёве, Гомелі і Мінску. У 1922 годзе быў заснаваны Беларускі дзяржаўны музей, які стаў цэнтральнай установай рэспублікі і актыўна папаўняў свае фонды пад кіраўніцтвам В. Ю. Ластоўскага.
1920-я гады сталі «залатым дзесяцігоддзем» беларускага краязнаўства: у 1923 годзе было створана Цэнтральнае бюро краязнаўства (ЦБК), якое каардынавала намаганні соцень энтузіястаў. Пасля 1-га Усебеларускага краязнаўчага з'езда (1926) пачалося масавае стварэнне раённых краязнаўчых музеяў — да канца дзесяцігоддзя іх налічвалася каля 30. Аднак у 1930-я гады падчас сталінскіх рэпрэсій краязнаўчы рух быў разгромлены, многія выдатныя музейныя дзеячы (В. Ластоўскі, М. І. Каспяровіч, С. А. Рак-Міхайлоўскі, Ц. Я. Славін) былі расстраляныя або адпраўлены ў ГУЛАГ. Самі музеі пераўтвараліся ў ідэалагічныя ўстановы прапаганды сацыялістычнага будаўніцтва, а значная частка фондаў была распрададзена за мяжу праз кантору «Дзяржгандбел» дзеля атрымання валюты. Напярэдадні вайны, у 1940 годзе, каб уратаваць ад фізічнага знішчэння культавыя помнікі, у Віцебску і Гомелі былі адкрыты так званыя антырэлігійныя музеі.
У Заходняй Беларусі, якая ўваходзіла ў склад Польшчы, развіццё ішло іншым шляхам. Тут дзейнічала Польскае краязнаўчае таварыства, высілкамі якога былі створаны музеі ў Пінску (пад кіраўніцтвам Дз. Геаргіеўскага), Гродне (заснавальнікі — Ю. Ядкоўскі і С. Жыўна), Слоніме (заснавальнік І. Стаброўскі). Найбуйнейшым цэнтрам беларускай культуры стаў Беларускі музей імя Івана Луцкевіча ў Вільні, які налічваў звыш 13 тысяч адзінак захоўвання. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР у 1939 годзе мясцовыя музеі былі нацыяналізаваны, а калекцыі віленскага музея ў 1944 годзе былі падзелены паміж Літоўскай ССР і БССР.
Перадваенны стан і пачатак Вялікай Айчыннай вайны Напярэдадні нападу нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз у БССР праводзілася рэарганізацыя і ўпарадкаванне музейнай сеткі, што было звязана з новым абласным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам. У рэспубліцы налічвалася 26 дзяржаўных музеяў, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Народнага камісарыята асветы БССР. Да ліку буйнейшых устаноў адносіліся Мінскі абласны сацыяльна-гістарычны музей, Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР, Віцебскі абласны сацыяльна-гістарычны музей, Гомельскі абласны гістарычны музей, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей, Баранавіцкі абласны мастацкі музей і Слонімскі музей. У іх фондах захоўваліся дзясяткі тысяч першакласных твораў мастацтва і рухомых помнікаў гісторыі.
Аднак Наркамасветы БССР не меў планаў выратавання каштоўнасцей на выпадак пагрозы іх знішчэння. У музеяў адсутнічалі планы пагрузкі, спісы прадметаў для першачарговай эвакуацыі і ўпаковачныя матэрыялы. Пасля пачатку вайны і стварэння Савета па эвакуацыі вываз маёмасці праводзіўся ў вялікай спешцы. З Віцебска пад кіраўніцтвам дырэктара В. К. Зэйлерта ўдалося адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі Мастацкай галерэі Ю. М. Пэна ў Куйбышаў і Саратаў, але каля 15 тысяч прадметаў засталіся ў горадзе і зніклі. З Гомельскага гістарычнага музея навуковая супрацоўніца Э. Р. Чэчык змагла эвакуіраваць 4299 адзінак, аднак найбольш аб’ёмныя рэчы, уключаючы мэблю эпохі Рэнесансу, скульптуры А. Кановы і К. Раўха, а таксама калекцыю зброі ў палацы Паскевічаў, засталіся ў горадзе і былі страчаны.
Амаль цалкам загінулі зборы Магілёўскага абласнога гістарычнага музея. У браніраваным пакоі-сейфе былога сялянскага банка засталіся нацыянальныя каштоўнасці: залатыя і сярэбраныя ключы Магілёва, пячаткі горада, булава караля Жыгімонта ІІІ, а таксама Крыж Ефрасінні Полацкай. У ліпені 1941 года гэтыя прадметы бясследна зніклі. Дзяржаўная мастацкая галерэя ў Мінску таксама не змагла эвакуіравацца і была разрабавана спачатку мясцовымі жыхарамі і першымі нямецкімі часцямі, а потым мэтанакіравана спустошана нямецкім камандаваннем.
Музеі падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) Падчас акупацыі ажыццяўлялася планамернае разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі. Гэтым займаўся Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга (АШР), які меў свае прадстаўніцтвы ў Мінску і іншых гарадах. Асаблівая ўвага надавалася канфіскацыі яўрэйскіх калекцый і адбору найбольш каштоўных мастацкіх твораў для вывазу ў рэйх. З Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР у Кёнігсберг было вывезена каля 170 твораў рускага і заходнееўрапейскага мастацтва, а таксама 48 унікальных слуцкіх паясоў.
Нягледзячы на ваенныя дзеянні, некаторыя музеі на тэрыторыі Генеральнай акругі «Беларусь» працягвалі працаваць. У Мінску дзейнічаў Краёвы гістарычны музей, размешчаны ў былым Архірэйскім доме. Восенню 1941 года яго ўзначаліў этнограф А. А. Шукелойць, а мастаком-рэстаўратарам працаваў Г. С. Віер. Яны здолелі ўпарадкаваць ацалелыя калекцыі, ладзілі выставы і нават перадавалі культавыя рэчы адноўленым праваслаўным і каталіцкім храмам, ратуючы іх ад знішчэння. У Слоніме дзякуючы намаганням Я. І. Стаброўскага і С. Новіка быў адноўлены раённы гісторыка-краязнаўчы музей, у якім экспанаваліся Статут Вялікага Княства Літоўскага, вайсковыя даспехі і нават Трэцяя Устаўная грамата БНР.
Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, нямецкія ўлады пачалі прымусовую эвакуацыю музейных збораў. Калекцыі мінскага музея пад кіраўніцтвам доктара Эмы Гаўпт былі вывезены ў Інстэрбург, а затым у замак Хёхштэт у Баварыі. Слонімскі музей таксама быў часткова вывезены.
Пасляваеннае аднаўленне і рэстытуцыя (1944 — сярэдзіна 1950-х гадоў) Першачарговай задачай пасля вайны стала рэстытуцыя вывезеных калекцый. У 1945 годзе замак Хёхштэт быў заняты амерыканскай арміяй, і высветлілася, што многія экспанаты моцна пашкоджаны. У кастрычніку 1947 года ў Берліне прадстаўнік Савет Міністраў БССР прыняў 182 скрыні з беларускімі помнікамі, якія ўключалі мастацкія творы, царкоўнае начынне, старадрукі (у тым ліку супрасльскія і куцеінскія выданні) і зброю. Усяго Савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі вярнула каля 15 тысяч музейных прадметаў, якія часова размясцілі ў сутарэннях Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Аднак у жніўні 1950 года ўрад БССР бязвыплатна перадаў Польшчы 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка, што стала вялікай стратай для нацыянальнай мастацкай спадчыны.
Аднаўленне музейнай сеткі праходзіла ў цяжкіх матэрыяльных умовах. Яшчэ 22 кастрычніка 1944 года ў Мінску быў адкрыты Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (першы дырэктар — В. Д. Стальноў), экспанаты для якога збіраліся непасрэдна падчас баявых дзеянняў і ў партызанскіх атрадах. У 1945 годзе быў створаны Камітэт па справах культурна-асветніцкіх устаноў пры СНК БССР. Улада патрабавала ад музеяў у першую чаргу адлюстроўваць поспехі сацыялістычнага будаўніцтва і гісторыю партызанскага руху. Гістарычныя экспазіцыі моцна ідэалагізаваліся. Напрыклад, у Магілёўскім абласным музеі, адноўленым у 1949 годзе дзякуючы намаганням І. С. Мігуліна, экспазіцыя пачыналася з вялізнай карціны «Раніца Радзімы нашай» з выявай І. Сталіна.
Тым не менш, праводзілася актыўная збіральніцкая праца. У Гродна гісторыка-археалагічны музей пад кіраўніцтвам М. І. Собаля і Л. В. Аляксеева пачаў археалагічныя раскопкі на Замкавай гары. Дзяржаўная карцінная галерэя БССР пад кіраўніцтвам А. В. Аладавай вяла інтэнсіўны пошук і закупку твораў айчыннай і рускай класікі, дзякуючы чаму быў сфарміраваны выдатны мастацкі збор.
Перыяд «адлігі» і развіццё музейнай сеткі (сярэдзіна 1950-х — канец 1960-х гадоў) Пасля смерці І. Сталіна і XX з’езда КПСС пачаўся працэс частковай дэмакратызацыі, вядомы як «адліга», які закрануў і музейную сферу. Змянілася стаўленне да гістарычных фактаў, пачалося экспанаванне матэрыялаў аб раней рэпрэсаваных дзеячах. У 1964 годзе ЦК КПСС прыняў пастанову «Аб павышэнні ролі музеяў у камуністычным выхаванні працоўных», якая прывяла да ўпарадкавання музейнай сеткі, вяртання дзяржаўнага статусу многім раённым музеям і паляпшэння фінансавання.
У гэты час пачаўся пошук новых формаў экспазіцыйнага дызайну, адыход ад «ілюстратыўнасці» да больш вобразнага паказу. Выдатным прыкладам стаў Музей абароны Брэсцкай крэпасці, адкрыты ў 1956 годзе, які хутка стаў адным з самых наведвальных у рэспубліцы. У 1967 годзе ў Мінску адкрыўся Дзяржаўны музей БССР, які стаў цэнтрам вывучэння нацыянальнай гісторыі. Актыўна ствараліся ведамасныя і грамадскія школьныя музеі краязнаўства.
Цэнтралізацыя і новыя формы працы (1970-я — 1980-я гады) У 1970-я гады ў музейнай справе СССР і БССР панавала тэндэнцыя да цэнтралізацыі. Ствараліся музейныя аб’яднанні і гісторыка-культурныя запаведнікі. У 1967 годзе быў заснаваны архітэктурна-археалагічны запаведнік у Полацку, які аб’яднаў Сафійскі сабор, тэрыторыі Верхняга і Ніжняга замкаў. У 1976 годзе было прынята рашэнне аб стварэнні Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту каля вёскі Строчыцы.
Значнай падзеяй стала адкрыццё ў 1979 годзе Музея старажытнабеларускай культуры пры Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР, створанага дзякуючы экспедыцыйнай дзейнасці даследчыкаў (на чале з В. Церашчатавай, Ю. Хадыкам, Э. Вецер), якія выратавалі сотні помнікаў іканапісу і драўлянай скульптуры з зачыненых храмаў. Актыўна развівалася сетка літаратурных музеяў: музей Янкі Купалы і музей Якуба Коласа ў Мінску займелі філіялы ў Вязынцы, Ляўках, Смольні.