Тавары́ства белару́саў-вы́баршчыкаў (поўная афіцыйная назва: Таварыства беларусаў — выбаршчыкаў у Дзяржаўны Сойм, гарадскія, павятовыя і валасныя самаўрады ў Латвіі; ) — палітычная і грамадская арганізацыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай Латвіі.

Гісторыя Заснаванне і мэты Пасля няўдалага ўдзелу беларускіх кандыдатаў у выбарах у Сойм Латвіі I склікання (1922) лідары мясцовага беларускага руху зразумелі неабходнасць стварэння ўласнай легальнай палітычнай структуры. 24 красавіка 1925 года ў Рызе адбыўся сход групы беларусаў, на якім было прынята рашэнне пра стварэнне Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў. Новая арганізацыя пазіцыянавала сябе як палітычная сіла сацыял-дэмакратычнага кірунку.

Згодна са статутам, галоўнай мэтай таварыства было палітычнае аб'яднанне беларускіх выбаршчыкаў. Арганізатары адзначалі, што беларуская меншасць дае найбольшы працэнт непісьменных сялян і рабочых, якія праз неарганізаванасць і адсутнасць інфармацыі галасуюць выпадкова або зусім ігнаруюць выбары. Таварыства імкнулася стварыць пляцоўку для абмеркавання сацыяльна-эканамічных і нацыянальна-культурных патрэб беларусаў і выстаўляць уласныя кандыдатуры на парламенцкіх і мясцовых выбарах.

Палітычная праграма таварыства шмат у чым дублявала пастулаты Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (ЛСДРП), аднак значна больш увагі надавала нацыянальнаму пытанню. Праграма прадугледжвала захаванне дэмакратычнай дзяржавы, забеспячэнне роўных правоў нацыянальных меншасцей праз культурную аўтаномію, аддзяленне рэлігіі ад дзяржавы і права выкарыстання беларускай мовы ў школах і дзяржаўных установах. У эканамічнай сферы таварыства патрабавала перагляду аграрнай рэформы на карысць арандатараў і тых, хто перасяляўся на хутары, а таксама замены падушнага падатку падаходным.

Арганізацыя хутка знайшла падтрымку ў правінцыі: да канца 1925 года былі створаны філіялы ў 16 мясцовасцях Дзвіншчыны і Люцыншчыны.

Удзел у парламенцкіх выбарах 1925 года 2 жніўня 1925 года ў Дзвінску адбыўся першы агульны з'езд Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, на які сабралася 46 дэлегатаў ад 9 рэгіянальных аддзелаў. На з'ездзе была абрана ўправа ў складзе: Кастусь Езавітаў (старшыня), А. Булат, Янка Шчорс, Ніна Пінская (сябры) і Рыгор Плыгаўка (скарбнік). Кандыдатамі ва ўправу сталі Мікалай Дзямідаў, Я. Тэтар і Л. Клагіш.

Галоўным рашэннем з'езда стаў удзел у парламенцкіх выбарах з уласным «Аб'яднаным спісам беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў». Спісы былі выстаўлены ў дзвюх выбарчых акругах: № 30 у Латгаліі і № 19 у Земгаліі. У перадвыбарчай агітацыі падкрэслівалася, што ў спіс уключаны выключна «працоўныя беларускія элементы і нацыянальна-сацыяльныя дзеячы» (першыя месцы займалі К. Езавітаў і Сяргей Сахараў).

Аднак перадвыбарчая кампанія сутыкнулася з хранічным недахопам сродкаў. У беларускіх кандыдатаў не было ўласнай газеты, таму агітацыйныя матэрыялы даводзілася друкаваць у віленскіх выданнях і рускай газеце «Маяк». Фінансавую дапамогу спрабавалі шукаць нават сярод беларускай эміграцыі ў ЗША (праз Язэпа Варонку).

Выбары ў Сойм II склікання (3 і 4 кастрычніка 1931 года) скончыліся паразай. Аб'яднаны беларускі спіс № 30 перамог толькі ў Прыдруйскай воласці Дзвінскага павета (сабраўшы 695 галасоў). Агулам за спіс было аддадзена толькі 1900 галасоў, што не дазволіла правесці ў парламент ніводнага дэпутата.

Грамадска-культурная дзейнасць і ўнутраны раскол Нягледзячы на электаральную паразу, таварыства працягнула сваю дзейнасць і правяло свой ІІ з'езд у 1926 годзе. Кастусь Езавітаў разглядаў арганізацыю як галоўны плацдарм для палітычнай і нацыянальна-культурнай працы сярод беларускай меншасці. Акрамя палітыкі, арганізацыя займалася і навукова-асветніцкай працай. 1 чэрвеня 1926 года пры Таварыстве беларусаў-выбаршчыкаў быў створаны навукова-краязнаўчы гурток (старшынёй стаў К. Езавітаў, сакратаром — Пятро Масальскі), з якога пазней, у 1932 годзе, вырасла самастойнае Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі.

З канца 1920-х гадоў унутры беларускага руху Латвіі пачаўся глыбокі раскол паміж радыкальным крылом Кастуся Езавітава і больш памяркоўнымі сацыял-дэмакратамі на чале з Уладзімірам Пігулеўскім. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года гэты канфлікт дасягнуў апагею, што прывяло да немагчымасці стварыць адзіны беларускі фронт. Пігулеўскі інтэграваўся ў спіс ЛСДРП, у той час як Езавітаў пайшоў на саюз з Латвійскай партыяй незалежных сацыялістаў. Раскол дэмаралізаваў электарат і паралізаваў працу Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў.

У 1930 годзе Езавітаў спрабаваў на базе таварыства стварыць новую Беларускую сацыялістычную партыю, але гэтая ідэя не знайшла падтрымкі сярод іншых дзеячаў, якія неўзабаве ўтварылі Беларускую дэмакратычную партыю Латвіі пад кіраўніцтвам С. Сахарава. Пасля гэтага Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў канчаткова знікла з палітычнай арэны і не праяўляла ніякай актыўнасці.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі Катэгорыя:З’явіліся ў 1925 годзе Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады