Каланізацыя Стэпавай Украіны ў XVI–XVIII стагоддзях .
Пачаткі
Мангола-татарскія заваёвы ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе прывялі да буйных палітычных і дэмаграфічных зменаў. Пад ціскам войскаў Батыя значная частка насельніцтва са стэпавай і лесастэпавай зон адышла ў больш абароненыя месцы ў Карпатах, на сучасныя землі Палесся, Беларусі і Расеі, што прывяло да абязлюднення не толькі Паўночнага Прычарнамор'я, але і паўднёварускіх княстваў, якія ўваходзілі ў склад Залатой Арды. Татары пасцілі на гэтых абшарах быдла і палявалі.
Вялікалітоўскія князі, пасля бітвы на Сініх водах пасадзіўшы прадстаўнікоў сваіх дынастый у Кіеве і на Валыні ўмацоўваючы паўднёвыя межы сваёй дзяржавы, будавалі ўмацаваныя крэпасці ў Прыднястроўі, на ўзбярэжжы Чорнага мора, у Падняпроўі і размяшчалі ў іх гарнізоны. Гэта спрыяла перасяленню пераважна ўкраінскага насельніцтва ў стэпавую зону. Аднак гэты працэс аказаўся даволі кароткачасовым. Ужо ў канцы XV стагоддзя пад ціскам асманска-татарскай экспансіі Літва губляла свае пазіцыі ў Прычарнамор'і. У 1482 годзе крымскі хан Менглі I Герай падчас паходу на Кіеў з вялікім войскам спустошыў значную частку паселішчаў Стэпавай Украіны. Пасля гэтага паходу адбыўся шэраг іншых набегаў крымскіх орд на розныя рэгіёны Украіны, пад ударамі якіх украінскае насельніцтва было вымушана адступаць у больш абароненыя месцы. Таму за Паўночным Прычарнамор'ем замацавалася назва «Дзікае поле», а ў рускай дакументацыі — «Поле».
Каб змагацца з экспансіянісцкімі памкненнямі асманска-татарскіх феадалаў, магнаты ВКЛ на правым беразе Дняпра з канца XIV стагоддзя пачалі будаваць новыя замкі, а для іх абароны фармавалі з падданых легкай кавалерыі - казацкія атрады, вызваляючы казакоў ад сялянскіх павіннасцей. Запрыгоньванне сялян і натуральны прырост насельніцтва выклікалі масавыя ўцёкі ад сваіх паноў на ўскраіны і паступовае засваенне незаселеных раёнаў.
Важную ролю ў пранікненні хрысціянскага насельніцтва ў прычарнаморскія стэпы адыграла Запароская Сеч . Пабудаваная за дняпроўскімі парогамі на Ніжняй плыні Дняпра "Нізе", Сеч з другой паловы XVI стагоддзя стала не толькі цэнтрам казацтва, але і фарпостам і абаронай народнай каланізацыі прычарнаморскіх стэпаў. Тыя, каго выгналі са сваіх аселых месцаў як сацыяльным, так і нацыянальным прыгнётам, шукалі прытулку на Запарожжы. Тут яны станавіліся не толькі воінамі — ахоўнікамі сваёй зямлі, але і распрацоўшчыкамі прыродных рэсурсаў рэгіёна.
У XV стагоддзі ўкраінскія сяляне ўсё часцей уцякалі ад сваіх паноў, галоўным чынам з заходніх і беларускіх абласцей ВКЛ, дзе феадальны прыгнёт быў больш жорсткім. Са свайго боку, феадалы ўсходніх абласцей сучаснай Украіны, маючы патрэбу ў рабочай сіле, спрабавалі прыцягнуць уцекачоў у свае маёнткі рознымі прывілеямі і абяцаннямі. Гэта рабілі і кіраўнікі маёнткаў магнаты Вялікага княства Літоўскага, а пазней Кароны Польскай (Вішнявецкія, Любамірскія, Копці, Катлы, Балабаны), якім належалі велізарныя зямельныя ўчасткі; эканамічнае асваенне гэтых участкаў расцягнулася надоўга. У ім удзельнічалі тысячы і тысячы людзей, значную частку якіх складалі перасяленцы з Заходняга Палесся і навакольных тэрыторый сучаснай Гомельшчыны і Смаленшчыны
Беларускія сяляне якіх на украінцы называлі "літвінамі" прынеслі з сабой касу з большым касавішчам і серп, якія называліся "літоўскімі".
Пасля няўдач у Вызваленчай вайне супраць Польшчы, вяртання шляхты і паваеннага ўладкавання у спраў яе інтарэсах на Валынь, Падолле і Правабярэжную Украіну, а з іншага боку, стварэння Гетманшчыны і прапагандысцкіх гульняў Масквы міграцыйныя працэсы ва Украіне ўзмацніліся. Пачалася масавая міграцыя ўкраінскага насельніцтва на левабярэжжа і ў стэпавую зону. Дзякуючы гэтаму актыўна асвойвалася міжрэчча Дняпра і Дона. Гэта дазволіла царскаму ўраду пачаць рэалізацыю вылучаных у 40-х гадах XVII стагоддзя планаў па будаўніцтве ў гэтай мясцовасці ўмацаваных паселішчаў — фарпостаў расійскай урадавай каланізацыі ва ўсходняй частцы Запарожскіх вольнасцяў (Маяк, Саляны - Тор, Гарадок — у Падонцоўе, Багародзіцк і Сергіеўск — у Падняпроўі), што яшчэ больш актывізавала засваенне стэпавай часткі левага берага Дняпра.
Разгром царскімі войскамі Старой Сечы, пераход запарожцаў у межы Крымскага ханства, і, нарэшце, перанос межаў Расіі з узбярэжжа Азоўскага мора ў міжрэчча Арла і Самары пасля няўдач Пятра I на Пруце затармазілі засяленне рэгіёна і прывялі да скарачэння колькасці яго насельніцтва.
Уздым імперскай каланізацыі. Новасербія. З канца 1720-х — пачатку 1730-х гадоў пачалося далейшае засяленне стэпаў, звязанае са стыхійнай міграцыяй украінцаў на поўдзень, арганізаваным перасяленнем дзяржаўных сялян царскім урадам, вяртаннем казакоў на старыя месцы і засяленнем на поўдні перасяленцаў з суседніх дзяржаў. На гэты працэс істотна паўплываў перанос расійска-асманскай мяжы пасля вайны 1735–1739 гадоў з міжрэчча Арла і Самары да ўзбярэжжа Азоўскага мора.
Каб паскорыць засяленне рэгіёна і ўмацаваць свае пазіцыі ў Прычарнамор'і, царскі ўрад у 1750-х гадах звярнуўся да пасялення тут замежных вайскоўцаў (сербаў, харватаў, македонцаў, малдаван і іншых), якія пагадзіліся перайсці на ваенную службу ў Расію і пасяліцца на яе ўскраінах, а таксама рускіх раскольнікаў, якія пражывалі ў Рэчы Паспалітай і Асманскай імперыі . З замежных вайскоўцаў было вырашана сфарміраваць два ваенна-сельскагаспадарчыя паселішчы (Новая Сербія і Славянская Сербія) і размясціць іх на флангах пабудаванай у 1731-1735 гадах украінскай лініі , каб такім чынам прыкрыць паўднёвыя рубяжы і ўзмацніць ціск на Запарожжа. Паколькі неабходная колькасць замежнікаў для ўкамплектавання 4 палкоў не была сабраная, царскі ўрад дазволіў запісвацца ў іх мясцовым жыхарам і перасяленцам з іншых рэгіёнаў Украіны і суседніх дзяржаў, за выключэннем памешчыцкіх сялян, якія пражывалі пад сваімі гаспадарамі больш за 10 гадоў. Аднак масавая дзяржаўная каланізацыя пачалася толькі пасля ліквідацыі Запарожскай Сечы.
Пасяленне У 1776-1782 гадах у межах Азоўскай і Наварасійскай губерняў, створаных на Запарожскіх землях, было заснавана 569 паселішчаў, у тым ліку 488 на землях, якія належалі да коша. Сярод іх 478 знаходзіліся ў прыватнай уласнасці. На пачатак 1784 года ў Екацярынаслаўскім намесніцтве, у якое ўваходзілі Азоўская і Наварасійская губерні, налічвалася 2209 паселішчаў, у тым ліку 45 гарадскіх, у якіх пражывала 708 190 чалавек. Сярод іх украінцы складалі 73,77%, расіяне — 12,23, малдаване і румыны — 6,22, грэкі — 3,47, армяне — 2,62, а астатнія (прадстаўнікі больш чым 30 этнічных груп) складалі толькі 1,69%. Такім чынам, асноўны цяжар развіцця рэгіёна на пачатковым этапе ляжаў на ўкраінцах. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва ў рэгіёне дасягнула амаль 1 мільёна чалавек, але доля ўкраінцаў знізілася да 64,76%.
Праект П. Румянцава-Задунайскага па перасяленні хрысціян з Крыма адпавядаў намерам Кацярыны II анексаваць Крым і каланізаваць стэпавую Украіну. 9 сакавіка 1778 г. імператрыца падпісала два рэскрыпты на імёны П. Румянцава і Г. Пацёмкіна з загадам перасяліць усіх хрысціян (грэкаў, грузінаў, армян і валахаў), якія пражывалі ў Крыме, на свабодныя землі Наварасійскай губерні і Азоўскай губерні. Рэалізацыя гэтых планаў была даручана генерал-лейтэнанту князю О. Празароўскаму, а з красавіка 1778 г. — генерал-лейтэнанту графу О. Сувораву.
Агітацыя за перасяленне суправаджалася прамым і ўскосным прымусам праз распаўсюджванне дэзінфармацыі і выкарыстанне пагроз з боку расійскіх урадавых чыноўнікаў і іх эмісараў. Аднак значная колькасць хрысціян станоўча ставілася да прыняцця расійскага грамадзянства, свядома ідучы на матэрыяльныя ахвяры. Асноўнымі матывамі іх выбару былі магчымасць пазбавіцца ад наступстваў палітычнай і эканамічнай нестабільнасці на радзіме, а таксама перспектыва атрымання ад расійскага ўрада значных сацыяльна-эканамічных выгод, звязаных з набыццём статусу замежных пасяленцаў у адпаведнасці з расійскімі законамі (1751, 1762 і 1763 гг.): прадастаўленне павялічаных зямельных надзелаў, доўгатэрміновае вызваленне ад падаткаў і павіннасці і г.д. Акрамя таго, крымскія хрысціяне патрабавалі, каб асобная царская грамата гарантавала ім свабоднае эканамічнае, эканамічнае, культурнае і нацыянальнае развіццё на ўмовах адміністрацыйнай, судовай і канфесійнай аўтаноміі (сярод найважнейшых патрабаванняў — перасяленне за кошт расійскай дзяржаўнай казны; магчымасць стварэння паселішча на аснове адміністрацыйна-тэрытарыяльнай аўтаноміі, кіраванай уласным абраным органам самакіравання; пастаяннае вызваленне ад павіннасці і на 10 гадоў ад усіх падаткаў і г.д.).
Перасяленчая кампанія пачалася 28 ліпеня 1778 года, калі першая група хрысціян адправілася ў Азоўскую губерню, і завяршылася 18 верасня 1778 года. Паводле няпоўных афіцыйных звестак, да канца года Крымскае ханства пакінула 31 386 хрысціян (у тым ліку 18 395 грэкаў, 12 612 армян, 218 грузінаў і 161 валах). Расійскі ўрад больш за год марудзіў з вызначэннем месца для перасялення крымскіх перасяленцаў. У чаканні загаду ім давялося перажыць суровую зіму 1778/79 года. Вясной 1779 года перасяленцы пачалі патрабаваць пасялення на землях паміж Дняпром, Самарай і Арлом (у адпаведнасці з папярэднімі рашэннямі хрысціянскай абшчыны, прынятымі ў Крыме). Але паколькі да таго часу гэтыя тэрыторыі ўжо былі заселеныя, урад серыяй указаў восенню 1779 г. — вясной 1780 г. загадаў вылучыць іншыя землі для пасялення былых крымскіх перасяленцаў. Армянам была аддадзена тэрыторыя ў ніжнім цячэнні ракі Дон, дзе быў заснаваны горад Нахічэвань (з 1838 г. Нахічэвань-на-Доне, з 1928 г. у складзе горада Растоў-на-Доне, РФ) і некалькі вёсак вакол яго — Нахічэванскі павет. Грэкі, грузіны і валахі атрымалі землі на поўначы Азоўскага мора, абмежаваныя з захаду ракой Берда, з усходу — ракой Кальміус, з поўначы — ракой Воўча (прыток ракі Самара). 15 жніўня 1780 г. быў заснаваны горад Марыупаль, які стаў цэнтрам новаўтворанага павета (пазней — Марыупальскі павет). Тут перасяленцы заснавалі 21 вёску: Бешава, Багатыр, Вялікая Каракуба, Вялікая Янісоль, Георгіеўка, Камара, Каран, Керменчык, Царград, Ласпа, Малы Янісоль, Мангуш, Сартана, Стары Крым, Стыла, Улаклы, Чэмрэк (або Джэмрэк, 1781 г. далучаны да вёскі Малы Янісоль), Чэрдаклы, Чэрмалык, Урзуф і Ялта. Паводле афіцыйных дадзеных, у 1781 г. у Марыупальскім павеце пражывала 14 483 грэкі, што амаль на 3 912 чалавек менш, чым тых, хто пакінуў Крым у 1778 г. Працяглыя хваляванні і неўпарадкаванае становішча перасяленцаў на новым месцы, высокая смяротнасць прывялі да грамадскіх хваляванняў і распаўсюджвання сярод іх настрояў рээміграцыі. Урад Кацярыны II спыніў спробы вярнуць хрысціян у Крым, выкарыстоўваючы паліцэйскія метады.
У выніку перасялення хрысціянскага насельніцтва з Крыма эканоміка краіны, пазбаўленая асноўнай часткі вытворцаў, была значна падарваная, што спрыяла паскарэнню анексіі ханства Расійскай імперыяй (1783 г.) Бацак Н. І. Переселення християн Кримського ханату до північного приазов'я 1778—1780 // .
Дзякуючы працавітасці насельніцтва былі асвоены розныя віды прыродных рэсурсаў рэгіёна. Найважнейшым з іх была зямля. З больш чым 14,5 мільёна дзесяцін зямлі каля 60% да канца XVIII стагоддзя было адведзена пад ворыва, што сведчыць пра значныя дасягненні насельніцтва ў сельскай гаспадарцы. Важную ролю працягвала адыгрываць жывёлагадоўля . Найбольш разводзілі буйную рагатую жывёлу, коней і авечак.
Развіццё сельскай гаспадаркі стымулявала стварэнне прадпрыемстваў па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі . У пачатку 90-х гадоў 18 стагоддзя тут працавала каля 3 тысяч розных тыпаў млыноў, некаторыя з якіх мелі больш за 10 камянёў для памола збожжа, вырабу круп і г.д. У рэгіёне працавала 113 вінакурняў і 56 розных тыпаў прадпрыемстваў, у тым ліку два цукровыя заводы, якія перапрацоўвалі спачатку імпартны цукровы трыснёг.