Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне» — першы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне» (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў Вільні. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў Беларускай ССР, паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай Камуністычнай партыі Беларусі (КПБ).

Перадумовы Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «Талака», «Тутэйшыя», «Паходня». Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул З. С. Пазняка і Я. І. Шмыгалёва «Курапаты — дарога смерці», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «Літаратура і мастацтва», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр сталінскага тэрору.

19 кастрычніка 1988 года ў мінскім Доме кіно падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «Мартыралог Беларусі» па прапанове З. С. Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне». У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх Р. І. Барадулін, В. У. Быкаў, А. П. Грыцкевіч, М. Ф. Дубянецкі, А. В. Бяляцкі і іншыя. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года, рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку С. С. Шушкевіч і А. А. Дабравольскі, былі абраныя народнымі дэпутатамі СССР.

Падрыхтоўка і перашкоды ўлад З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў Мінску. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР В. У. Быкаў, А. Р. Жураўлёў, А. А. Дабравольскі і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі (бел-чырвона-белага сцяга і герба «Пагоня»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі.

Наступным днём, 24 мая, М. Ф. Дубянецкі і В. В. Жыбуль звярнуліся ў Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР, паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме ЦК КПБ была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску.

Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй Літоўскай ССР, дзе мясцовы рух «Саюдзіс» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне.

Ход з’езда

Дэлегаты і атмасфера З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім Палацы прафсаюзаў на Туравай гары (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства.

Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам В. Дубінкам.

Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака А. Пушкіна. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А. Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З. С. Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр Ю. Хашчавацкі, мастак М. В. Данцыг, грамадскі дзеяч Я. Б. Гутман і дакументаліст А. Б. Рудэрман, на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я. Б. Гутмана, Ю. Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае:

Пасяджэнні У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З. С. Пазняк, В. Вячорка, Ю. В. Хадыка, В. В. Жыбуль і А. В. Бяляцкі. З уступным словам да прысутных звярнуўся З. С. Пазняк. З прамовамі выступалі Ю. В. Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, Латвіі і Эстоніі, а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі С. С. Шушкевіч і В. У. Габрусеў. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў Б. В. Ракіцкага, які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР В. М. Нікіцкі, які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі.

Увечары 24 чэрвеня ў віленскім касцёле Святога Мікалая адбылося набажэнства на беларускай мове, арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз Ян Матусевіч.

Прыняцце дакументаў Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР.

Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць». БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове.

Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута КПСС, якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага М. М. Чарняўскага, быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ.

Выбары кіраўніцтва 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда.

Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З. С. Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам: Пасада Асоба Старшыня Сойма БНФ З. С. Пазняк Намеснік старшыні Ю. В. Хадыка Намеснік старшыні М. А. Ткачоў

Шэсце ў горадзе Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер Лукішская плошча). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд.

На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў К. Каліноўскага і З. Серакоўскага. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі.

Гістарычнае значэнне Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце і пазней — да абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь.

Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе Катэгорыя:Гісторыя Вільні Катэгорыя:Гісторыя Беларусі Катэгорыя:Палітыка Беларусі Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»