Аператы́ўны штаб рэйхсля́йтара Ро́зенберга ў Белару́сі (ад — «Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга») — структурнае падраздзяленне аднайменнай нацысцкай арганізацыі, якое ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны з 1941 па 1944 гады ажыццяўляла маштабнае і сістэматычнае разрабаванне, канфіскацыю і знішчэнне культурных, навуковых, архіўных і бібліятэчных каштоўнасцей на акупаванай тэрыторыі Беларусі. Дзейнасць штаба грунтавалася на ідэалагічных прынцыпах нацысцкай Германіі і афіцыйна апраўдвалася неабходнасцю збору матэрыялаў для даследавання і барацьбы з «яўрэямі, масонамі і бальшавікамі». На практыцы ж функцыянаванне штаба прывяло да непапраўных страт нацыянальнага здабытку беларускага народа, вывазу сотняў тысяч дакументаў і мільёнаў кніг, а таксама да фізічнага знішчэння «нязручнай» літаратуры і помнікаў.

Гісторыя стварэння і структура

Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга быў створаны ў ліпені 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага НСДАП Альфрэда Розенберга. Яго паўнамоцтвы былі афіцыйна пашыраны і замацаваны загадам А. Гітлера ад 1 сакавіка 1942 года, які надаваў арганізацыі права праводзіць праверкі і канфіскацыі ў бібліятэках, архівах, навуковых установах і культурных аб'ектах на ўсіх акупаваных тэрыторыяхЦДАВО Украіны. — Ф. 3676. Воп. 1. Спр. 26а. Арк. 2; цыт. паводле: .

На тэрыторыі Беларусі дзейнасць штаба набыла арганізаваныя формы з жніўня 1941 года. Спецыфіка работы ў рэгіёне абумоўлівалася адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам: штаб дзейнічаў пераважна ў межах Генеральнай акругі «Беларусь», а таксама ў тылавым раёне групы армій «Цэнтр» і на тэрыторыі Беластоцкай акругі. Першапачаткова была створана рабочая група «Беларусь», якая падпарадкоўвалася Галоўнай рабочай групе «Остланд» (ГРГ «Остланд») з цэнтрам у Рызе. У адпаведнасці з тэрытарыяльным прынцыпам фарміраваліся аператыўныя каманды ў Мінску (пад кодавай назвай «Белгард»), Віцебску («Хіршберг»), Бабруйску («Бунцлаў»), Горках («Швейдніц»), Магілёве і іншых гарадах.

Па рашэнні кіраўніка ўпраўлення штаба ў Берліне Г. Утыкаля, 1 мая 1943 года з-за павелічэння аб'ёмаў працы была створана самастойная Галоўная рабочая група «Цэнтр» (ГРГ «Цэнтр»), кіраўніком якой стаў Г. Лангкопф. Структура ўключала галоўныя працоўныя групы, аператыўныя каманды, мабільныя групы і спецыялізаваныя зондэрштабы, створаныя па тэматычным прынцыпе (напрыклад, зондэрштабы «Архівы», «Генеалогія», «Бібліятэкі», «Выяўленчае мастацтва»).

У дзейнасці штаба на тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць чатыры асноўныя этапы. Першы этап (жнівень — кастрычнік 1941 года) характарызаваўся першасным абследаваннем музеяў і архіваў шляхам камандзіравання прадстаўнікоў штаба. Другі этап (лістапад 1941 — красавік 1943 года) вызначаўся аддаленым кіраваннем з Рыгі і пачаткам уліку і каталагізацыі. Трэці этап (май — лістапад 1943 года) стаў перыядам найвышэйшай актыўнасці і масавага вывазу каштоўнасцей пасля стварэння ГРГ «Цэнтр». Чацвёрты этап (снежань 1943 — чэрвень 1944 года) быў звязаны з эвакуацыяй саміх супрацоўнікаў штаба ў Беласток і канчатковым вывазам усіх магчымых рэшткаў культурных збораў напярэдадні вызвалення Беларусі савецкімі войскамі.

Разрабаванне бібліятэк

Даваенны кніжны фонд Беларусі складаў каля 10 мільёнаў асобнікаў, з якіх прыблізна 2 мільёны належалі Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна. Адной з галоўных мэт штаба было камплектаванне Усходняй бібліятэкі (Ostbibliothek) у Рызе і Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы (ЦБВШ) у Германіі. У лютым 1942 года кіраўнік зондэрштаба «Бібліятэкі» Г. Ней асабіста наведаў Мінск, дзе абследаваў фонды Дзяржаўнай бібліятэкі, бібліятэкі Акадэміі навук БССР і Партыйнай школы пры ЦК КП(б)Б.

Акупацыйная палітыка прадугледжвала жорсткую селекцыю літаратуры. Усе кніжныя зборы былі падзелены на дзве групы: выдадзеныя да 1917 года і пасля яго. Савецкая і бальшавіцкая літаратура падлягала поўнаму знішчэнню. Толькі ў перыяд з 14 па 31 снежня 1942 года ў Мінску на макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а агулам за 1942 год аб'ём знішчанай літаратуры дасягнуў 800 тонBArch, NS 30/149/273–277; цыт. паводле: . У некаторых гарадах, такіх як Маладзечна і Ліда, кніжныя фонды ўвогуле былі знішчаны ўзімку 1941—1942 гадоў, калі мясцовае насельніцтва і вайскоўцы выкарыстоўвалі кнігі для распальвання печаў.

Асаблівы цынізм нацысты праявілі ў дачыненні да яўрэйскай літаратуры (гебраіка і іудаіка). Кнігі збіраліся для Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання ў Франкфурт-на-Майне. Да кастрычніка 1942 года супрацоўнікі штаба сабралі ў Мінску 21 086 тамоў, сярод якіх былі ўнікальныя выданні XVII—XX стагоддзяў, Талмуды, караімская літаратура і старажытныя рукапісы. Гэты масіў быў спакаваны ў 104 скрыні і прамым транспартам адпраўлены ў ГерманіюЦДАВО Украіны. — Ф. 3676. Воп. 1. Спр. 58. Арк. 392—394; цыт. паводле: .

Увесну 1944 года, падчас адступлення вермахта, вываз кніг набыў татальны характар. З бібліятэкі Акадэміі навук БССР і Дзяржаўнай бібліятэкі дзясяткі вагонаў з літаратурай (уключаючы знакамітую бібліятэку Радзівілаў) былі адпраўлены ў Рацібор і Плес. У дакладзе Г. Лангкопфа ад 24 сакавіка 1944 года падводзіліся вынікі грабяжу: «Такім чынам, усе наяўныя ў Мінску савецкія кніжныя запасы вывезены. Засталося ўсяго некалькі тысяч тамоў бальшавіцкай літаратуры... Агульныя запасы кніг, якія ўсё яшчэ існуюць, складаюць каля 1 мільёна тамоў царскага часу»BArch, NS 30/187/23; цыт. паводле: . Паводле падлікаў, штабам было ўзята пад кантроль каля 3 мільёнаў кніг, з якіх прыблізна 2 мільёны былі вывезены або знішчаны (каля 20 працэнтаў усяго кніжнага фонду Беларусі).

Разрабаванне архіўных фондаў

Беларускія архівы ўяўлялі для штаба Розенберга вялікі інтарэс як крыніца інфармацыі для вядзення антысавецкай і антысеміцкай прапаганды. Адборам дакументаў кіраваў супрацоўнік зондэрштаба «Архівы» дзяржаўны архіўны саветнік В.-А. Момзен. У сакавіку 1942 года ён праінспектаваў Дзяржаўны архіў у Мінску, адзначыўшы ў сваёй справаздачы яго стан: «Дзяржаўны архіў у Мінску, у параўнанні з тым, што я бачыў у савецкіх расійскіх архівах, робіць адносна ўпарадкаванае ўражанне. Не падобна, што збіралі ўсё без разбору».

Асаблівай увагай карысталіся старажытныя дакументы. З Акадэміі навук БССР у будынак на вуліцы Танкавай быў перавезены найкаштоўнейшы архіў Радзівілаў са збораў Нясвіжскага замка. Калі Момзен знайшоў яго, унікальныя дакументы валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. Пазней гэты архіў быў эвакуіраваны нацыстамі спачатку ў Рыгу, а потым у Германію.

Вясной 1943 года пачаўся масавы вываз дакументаў Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці, які знаходзіўся ў аварыйным стане. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных матэрыялаў, пасля чаго ў справаздачы было адзначана, што «архіў цалкам ачышчаны». Усяго з Віцебска было эвакуіравана каля 40 вагонаў дакументаў у Рыгу і Тропау. Агульныя страты цэнтральных і абласных архіваў БССР ацэньваюцца даследчыкамі ў не менш за 58 працэнтаў іх даваеннага аб'ёму, што складае каля 770 тысяч знішчаных або вывезеных спраў.

Лёс музейных збораў

Хаця афіцыйна штаб Розенберга дэклараваў клопат аб захаванні культурных каштоўнасцей, на практыцы адбывалася татальнае разрабаванне музеяў. Яшчэ ў першыя месяцы акупацыі Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР у Мінску страціла амаль усе свае зборы. Некаторыя калекцыі, такія як Заалагічны музей БДУ, былі знішчаны нацыстамі наўмысна (будынак быў заняты пад лазарэт). Супрацоўнікі штаба, доктар А. Рыхель і доктар Мюлер, абследавалі рэшткі мінскіх музеяў і інстытутаў, адбіраючы экспанаты для адпраўкі ў рэйх.

Увосень 1941 года нямецкія ўлады дазволілі аднавіць працу Менскага краёвага гістарычнага музея, які ўзначаліў беларускі этнограф А. А. Шукелойць. Разам з мастаком-рэстаўратарам Г. С. Віерам яны здолелі ўпарадкаваць ацалелыя прадметы і нават выратаваць некаторыя нацыянальныя святыні, у прыватнасці, Мінскі абраз Божай Маці.

Аднак вясной 1944 года, выконваючы загад з Берліна ад прафесара Райнерта і доктара Энгеля, Аператыўны штаб пачаў поўную эвакуацыю мінскага музея. Адказнай за вываз была прызначана супрацоўніца Міністэрства ўсходніх абласцей доктар Э. Гаўпт. У красавіку 1944 года вагоны з гістарычнымі каштоўнасцямі былі вывезены ў горад Інстэрбург (Усходняя Прусія), а адтуль, разам з калекцыямі ўкраінскіх музеяў, перамешчаны ў замак Хёхштэт у Баварыі. Сюды ж пазней былі дастаўлены і калекцыі Слонімскага музея.

Калі 22 красавіка 1945 года замак Хёхштэт быў узяты амерыканскай адміністрацыяй, многія экспанаты апынуліся раскіданымі па падлозе і пашкоджанымі амерыканскімі салдатамі. Толькі ў 1947 годзе 182 скрыні з беларускімі музейнымі калекцыямі былі вернуты ў Мінск.

Ідэалагічная і «навуковая» дзейнасць

Акрамя фізічнага рабавання, Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга вёў актыўную інфармацыйна-аналітычную работу. Супрацоўнікі штаба стваралі так званыя «распрацоўкі» — аналітычныя артыкулы і даведкі, накіраваныя на выкрыццё «злачынстваў бальшавізму» на аснове захопленых савецкіх дакументаў. Таксама сістэматычна вялася «Картатэка Z» (Z-Kartei), куды ўносіліся падрабязныя звесткі пра ўсе абследаваныя помнікі мастацтва, музеі і архівы на акупаваных тэрыторыях для іх далейшай канфіскацыі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе Катэгорыя:Гісторыя Беларусі Катэгорыя:Культура Беларусі Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў