Нацыяна́льная ідэ́я () — форма калектыўнай ідэнтычнасці нацыі, у якой выяўляюцца ўяўленні пра прыроду ўласнага нацыянальнага адзінства. У шырокім сэнсе гэта духоўная аснова жыццядзейнасці нацыі, сістэма сацыякультурных каардынат, якая задае ёй светапоглядныя і мэтапакладальныя арыенціры. Нацыянальная ідэя як ідэалагічная схема прызначана тлумачыць, чаму пэўны народ існуе, што адрознівае яго ад іншых народаў на ўзроўні культуры, калектыўнага светапогляду, этыкі, палітычнай сістэмы, у чым сэнс яго гісторыі і да якой будучыні яму належыць імкнуцца.
Паняцце «нацыянальная ідэя» не з'яўляецца строга навуковым і амаль не выкарыстоўваецца ў англамоўнай і заходняй літаратуры, дзе замест яго ўжываюцца тэрміны «нацыянальная ідэнтычнасць» (асабістая ідэнтыфікацыя чалавека) і «нацыянальная свядомасць» (калектыўная ідэнтыфікацыя з нацыяй). Тэрмін характэрны пераважна для літаратуры і палітычнага дыскурсу постсавецкай прасторы. Даследчыкі і публіцысты адзначаюць, што ў найноўшым выглядзе гэты ідэалагічны канструкт быў штучна актуалізаваны ў Расійскай Федэрацыі як эўфемізм для падмены страчанай камуністычнай (савецкай) ідэалогіі, якая перастала існаваць пасля распаду СССР. Прыблізна з 1990-х гадоў у Расіі сталі ставіць знак роўнасці паміж нацыянальнай ідэяй і дзяржаўнай ідэалогіяй. У прыватнасці, палітолаг Уладзімір Якунін (адзін з найбліжэйшых паплечнікаў Уладзіміра Пуціна па кааператыве «Возера») тлумачыў неабходнасць яе стварэння выключна палітычнымі інтарэсамі цэнтральнай улады.
Тэарэтычная сутнасць і падыходы Паводле канцэпцыі Л. Нагорнай, нацыянальная ідэя не з'яўляецца ні сухой дактрынай, ні простай канцэпцыяй, а выступае з'явай духоўна-экзістэнцыяльнага парадку. У найбольш абагульненым выглядзе яна ўяўляе сабой канцэнтраваны выраз прымальнага для грамадства гуманістычнага ідэалу сацыяльнай арганізацыі. Яна выступае глебай для самаідэнтыфікацыі нацыянальнай супольнасці і з'яўляецца першаасновай нацыяналізму як ідэалогіі і палітыкі. Нагорная лічыць, што па сваім змесце яна значна багацейшая за нацыяналізм, бо з'яўляецца плюралістычнай і шматвымернай.
На розных узроўнях грамадскага жыцця нацыянальная ідэя праяўляецца па-рознаму. На побытавым узроўні, на думку даследчыкаў, гэта адчуванне і разуменне супольнасці гістарычнага лёсу, усвядомленае ўспрыманне неразрыўнасці генетычнай сувязі нацыі, дзяржавы і асобы. На палітычным узроўні яна ўяўляе сабой сістэму сімвалаў і валявы імпульс, што выступаюць асновай нацыянальных рухаў. На тэарэтычным узроўні гэта абагульненая светапоглядная пазіцыя ў канцэпцыях стварэння дзяржавы, а на пізнавальным — гнасеалагічная канструкцыя, што адлюстроўвае погляды выбітных прадстаўнікоў грамадскай думкі. Паводле ўкраінскага філосафа В. Лісавога, значэнне тэрміна залежыць ад таго, як разумеюць саму нацыю і якія аб'яднальныя фактары лічацца сутнаснымі. Прафесар Яўген Анацкі адзначаў, што нацыянальная ідэя выступае як аснова ўсякага нацыяналізму і свядомай праявы нацыянальнага пачуцця, якая ўзнікла як пратэст супраць тэрытарыяльнай самаўлады імперый.
Аўтары «Вялікай расійскай энцыклапедыі» звяртаюць увагу, што паняцце «нацыянальная ідэя» не з'яўляецца строга навуковым і амаль не выкарыстоўваецца ў англамоўнай і заходняй літаратуры, дзе замест яго ўжываюцца тэрміны «нацыянальная ідэнтычнасць» і «нацыянальная свядомасць». Ідэалогіі нацыянальных дзяржаў звычайна разглядаюцца даследчыкамі канструктывісцкага кірунку (Б. Андэрсан, Э. Гелнэр, Э. Хобсбаўм) як свядома сфармуляваныя ідэалагічныя канструкты, што адпавядаюць пэўным палітычным інтарэсам, а не як увасабленне ірацыянальнай «нацыянальнай душы». Філосаф Хасэ Артэга-і-Гасет выкарыстоўваў падобнае паняцце «нацыянальная догма» — праект сумеснага жыцця, які гуртуе нацыю праз вызначэнне агульнай мэты.
Гістарычнае развіццё Хоць сам тэрмін адносна новы, уяўленні пра асаблівасці народаў існуюць з антычнасці. Адзін з першых прыкладаў сустракаецца ў «Гісторыі Пелапанескай вайны» Фукідыда, дзе ў прамове Перыкла дэмакратыя вызначаецца як галоўны прынцып афінскага грамадства. Цыцэрон звязваў рымскую палітычную сістэму з нацыянальным характарам рымлян, а Вергілій у «Энеідзе» сцвярджаў, што прызначэнне рымлян — кіраваць іншымі народамі.
У Новы час адну з першых спроб стварэння нацыянальнай ідэі зрабіў Іаган Фіхтэ ў 1808 годзе ў «Прамовах да нямецкай нацыі». Ён сцвярджаў, што нямецкі народ мае ўнікальнае светапогляданне, і таму павінен ісці ўласным шляхам, пазбягаючы чужых палітычных ідэй. Георг Гегель лічыў, што гістарычныя народы з'яўляюцца носьбітамі сусветнай місіі, а вышэйшым увасабленнем развіцця абсалютнага духу ён называў Прускае каралеўства.
У XIX — першай палове XX стагоддзя сфарміраваліся розныя варыянты нацыянальных ідэй. Яны ўключалі ідэі стварэння нацыянальнай дзяржавы праз набыццё незалежнасці (Грэцыя, Ірландыя, Польшча), аб'яднанне (Італія, Германія) або праз каланізацыю новых зямель. Існавалі ідэі нацыянальнага рэваншу, ірэдэнтызму (імкненне далучыць тэрыторыі з культурна блізкім насельніцтвам), а таксама ідэі месіянскага пераўтварэння свету (США, Расія) і маштабныя геапалітычныя праекты.
У заходняй практыцы каштоўнасныя ўстаноўкі нацыі звычайна выражаюцца ў канстытуцыях ці нацыянальных дэвізах, якія часта ўяўляюць сабой універсальныя агульначалавечыя каштоўнасці. Напрыклад, французскі дэвіз «Свабода, роўнасць, братэрства» не апісвае ўнікальнасць французаў, а дэкларуе ўніверсальныя ідэалы. Знакамітая «амерыканская мара» таксама з'яўляецца шматзначным паняццем, у якое кожны жыхар можа ўкладаць свой сэнс.
Нацыянальная ідэя ў Расіі У гісторыі Расіі нацыянальная ідэя неаднаразова перафармулёўвалася. Першай канцэпцыяй нацыянальна-дзяржаўнай ідэнтычнасці стала ідэя манаха Філафея (каля 1523 года) «Масква — Трэці Рым». Паводле Эрыка Хобсбаўма, у Расіі існавала народная канцэпцыя Святой Русі, якая вызначалася праз «святыя абразы, веру, цара, дзяржаву».
Пачынаючы з эпохі Пятра I Расію імкнуліся паказваць як еўрапейскую манархію. Міхаіл Ламаносаў усхваляў Расію як вядучую сусветную дзяржаву. Гісторык Мікалай Карамзін прызнаваў пэўнае адставанне ад Еўропы ў грамадзянскай асвеце, але адстойваў права на самабытнасць нораваў. У 1832 годзе Сяргей Увараў прапанаваў тэорыю афіцыйнай народнасці (праваслаўе, самадзяржаўе, народнасць). Пазней Фёдар Дастаеўскі вылучыў канцэпцыю «рускай ідэі», дзе гістарычная місія рускага народа заключалася ў прымірэнні народаў Еўропы. Мікалай Бярдзяеў бачыў у рускім месіянстве пагрозу, сцвярджаючы, што імперыялізм заўсёды быў скажэннем рускага прызначэння.
У савецкі час ідэалогія будавалася на пабудове камунізму. Пасля распаду СССР Канстытуцыя РФ 1993 года фармальна забараніла дзяржаўную ідэалогію, аднак дыскусіі сярод расійскіх інтэлектуалаў працягваліся. Кансерватыўны філосаф Аляксандр Дугін сфармуляваў рускую ідэю як калектывізм і імкненне пабудаваць вялікую дзяржаву ў супрацьстаянні з Захадам, а ліберальны філосаф Ігар Чубайс вызначаў яе праз праваслаўе, збіранне зямель і абшчынны калектывізм. У 2016 і 2020 гадах Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заяўляў, што адзінай магчымай нацыянальнай ідэяй Расіі з'яўляецца патрыятызм.
Беларуская нацыянальная ідэя
Гістарычныя перадумовы і нараджэнне Беларускі гісторык Леанід Лыч у сваіх працах даводзіць, што беларуская нацыянальная ідэя нараджалася ў цяжкіх пакутах з-за неспрыяльных умоў дзяржаўна-палітычнага і сацыяльна-культурнага жыцця. Паводле яго ацэнак, доўгі час адукаваныя слаі насельніцтва краю падвяргаліся паланізацыі, а пасля далучэння беларускіх зямель да Расійскай імперыі — жорсткай русіфікацыі. Лыч падкрэслівае, што этнічнае выжыванне беларусаў у гэтых умовах забяспечвалася дзякуючы захаванню памяці пра колішнія магутныя дзяржавы (Полацкае, Турава-Пінскае, Смаленскае княствы і Вялікае Княства Літоўскае), а таксама дзякуючы мове і культуры сялянства.
Важны крок у асэнсаванні нацыянальнай самабытнасці ў XIX стагоддзі, як адзначаюць даследчыкі, зрабілі прафесары Віленскага ўніверсітэта Міхаіл Баброўскі, Тэадор Нарбут і Ігнат Даніловіч. Сур'ёзную спробу сфармуляваць беларускую нацыянальную ідэю зрабіў Кастусь Каліноўскі і яго паплечнікі падчас паўстання 1863—1864 гадоў, у тым ліку праз выданне газеты «Мужыцкая праўда». Пазней значны ўклад унеслі студэнты-народнікі ў Санкт-Пецярбургу, якія ў 1884 годзе праз часопіс «Гоман» абгрунтавалі ідэю федэратыўнай самастойнасці Беларусі. У літаратуры фундаментальны пастулат захавання нацыі выказаў Францішак Багушэвіч: «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі».
На пачатку XX стагоддзя, паводле гістарыяграфіі, рух набыў арганізацыйныя формы. Беларуская сацыялістычная грамада патрабавала аўтаноміі Беларусі. Гуртаванню сіл спрыяла газета «Наша ніва». Развіццё гэтых працэсаў прывяло да абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) 25 сакавіка 1918 года, якую Л. Лыч называе знакавай вяхой у гісторыі нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва.
Савецкі перыяд Утварэнне БССР паклала пачатак палітыцы беларусізацыі ў 1920-я гады, падчас якой беларуская мова і культура атрымалі магутную дзяржаўную падтрымку. Аднак, як адзначае Лыч, на рубяжы 1920—1930-х гадоў партыйныя ідэолагі ў Маскве пачалі згортванне гэтага курсу. Была сфабрыкавана справа «Саюз вызвалення Беларусі», што стала падставай для масавых рэпрэсій. Даследчыкі нацыянальнага руху падкрэсліваюць, што ў 1937—1938 гадах была фізічна знішчана практычна ўся нацыянальная эліта БССР, што нанесла непапраўны ўдар па беларускай нацыі і яе інтэлектуальным генафондзе.
Погляды на нацыянальныя сімвалы і сучасныя дыскусіі Прадстаўнікі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху і шэраг даследчыкаў, у прыватнасці, прафесар Юрась Хадыка, выказваюць меркаванне, што канцэнтраваным выразам беларускай нацыянальнай ідэі з'яўляюцца гістарычныя сімвалы — герб «Пагоня» і Бел-чырвона-белы сцяг. Паводле гіпотэзы Ю. Хадыкі, паходжанне герба «Пагоня», які стаў дзяржаўным сімвалам ВКЛ у канцы XIII стагоддзя, можа быць звязана з дахрысціянскім богам Ярылам. Чырвоны фон ён тлумачыць як старажытны сімвал сонца, свабоды і вайны, а белы колер — як сімвал чысціні і святасці. Што тычыцца бел-чырвона-белага сцяга, Ю. Хадыка выводзіць яго паходжанне ад еўрапейскай хрысціянскай сімволікі (штандара Хрыста з чырвоным крыжам), які выкарыстоўваўся літвінскімі воінамі, а пазней гэтыя колеры замацаваліся ў традыцыйным беларускім адзенні і архітэктуры. Прыхільнікі нацыянальнага адраджэння часта супрацьпастаўляюць гэтыя сімвалы імперскай сімволіцы суседніх краін і расцэньваюць спробы іх выкаранення як палітыку стварэння манкуртаў. Апроч таго, да ўскосных сімвалаў краіны ў публіцыстыцы часта адносяць зубра, бусла, васілёк і ўнікальныя храмы-абаронцы (напрыклад, Сынкавіцкая і Мураванкаўская цэрквы).
У сучаснай Беларусі тэма «нацыянальнай ідэі» застаецца прадметам дыскусій. Афіцыйная ідэалогія рэжыму Аляксандра Лукашэнкі вылучае лозунг «За моцную і квітнеючую Беларусь». Аднак гэты лозунг з'яўляецца толькі наборам універсальных пажаданняў і ніяк не вызначае ўнікальнасці нацыі. Сам пошук «нацыянальнай ідэі», на думку некаторых аўтараў, з'яўляецца інтэлектуальнай пасткай і ідэалагічным ярмом, а жывая разнастайная нацыя можа паспяхова існаваць і развівацца без адзінай прадпісанай ідэалогіі.
Украінская нацыянальная ідэя