Гісторыя Вільні налічвае больш за сем стагоддзяў. Сталіца і найбуйнейшы горад сучаснай Літвы, у мінулым горад быў сталіцай Вялікага Княства Літоўскага, адміністрацыйным цэнтрам Віленскай губерні ў складзе Расійскай імперыі, а таксама Віленскага ваяводства ў міжваеннай Польшчы. Горад адыграў выключную ролю як цэнтр палітычнага, эканамічнага і культурнага жыцця Усходняй Еўропы, стаўшы гістарычным асяродкам беларускага, літоўскага, польскага і яўрэйскага нацыянальных рухаў.
Раннія часы і заснаванне
Згодна з археалагічнымі даследаваннямі, першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснай Вільні з’явіліся яшчэ ў эпоху мезаліту. Паводле даследчыка К. Бугі, у VI—VII стагоддзях тут з’явіліся славяне-крывічы, якія жылі цераспалосна з мясцовым балцкім насельніцтвам. У XI—XII стагоддзях каля падэшвы Замкавай гары існавала неўмацаванае гарадское паселішча, заснаванае крывічамі ў сутоках рэк, таксама неўмацаванае паселішча з XII ст. быў на поўнач ад Крывога горада. Паводле славянскай традыцыі, паселішча вакол атрымалі назву ад ракі Вільні. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што не пазней за другую палову XII стагоддзя горад мог быць цэнтрам Віленскага княства як феадальнага ўдзела Полацкай зямлі. Васкрасенскі летапіс XVI стагоддзя паведамляе, што пасля высылкі полацкіх князёў у 1129 годзе мясцовыя жыхары запрасілі на княжанне сыноў полацкага князя Расціслава Рагвалодавіча з Візантыі (хоць версія XIX стагоддзя аўтарства А. Кіркора пра яго княжанне тут з 1070-х гадоў цяпер лічыцца храналагічна неверагоднай).
Археалагічныя раскопкі ў Старым горадзе на скрыжаванні вуліц Бакшта і Спаскай выявілі хрысціянскі грунтавы могільнік другой паловы XIII — пачатку XIV стагоддзя. Пахаванні здзяйсняліся паводле абраду інгумацыі галавой на захад, што характэрна для ўсходнехрысціянскай традыцыі. Знойдзеныя ў жаночых пахаваннях галаўныя вянцы з металічных бляшак сведчаць пра ўплывы з паўднёвай Русі праз Панямонне. Сляды сечаных ран ад вострай металічнай зброі на мужчынскіх касцях, імаверна, звязаны з удзелам жыхароў у абароне горада. Гэтыя знаходкі, а таксама папярэдні генетычны аналіз, які паказаў наяўнасць у нябожчыкаў гаплагрупы I2a1 і слабую прысутнасць гаплагрупы N, пацвярджаюць значную прысутнасць славянскага ці рутэнізаванага насельніцтва яшчэ да афіцыйнага прыняцця каталіцтва ў 1387 годзе. Да таго ж у апісанні паходу крыжакоў 1383 года храніст Віганд з Марбурга выкарыстоўвае азначэнне «Рускі горад» (). Сярод даследчыкаў існуюць розныя меркаванні наконт гэтага тэрміна: адны лічаць, што ён тычыцца невялікага асобнага квартала («Рускага канца») на ўсход ад пазнейшых Замкавай і Вялікай вуліц, у той час як іншыя гісторыкі (напрыклад, Г. Сагановіч) трактуюць гэта як характарыстыку ўсёй тагачаснай Вільні.
Згодна з паданнямі, зафіксаванымі ў летапісах, міфічны літоўскі князь Свінтарог абраў даліну пры ўпадзенні ракі Вільні ў Вілію для свайго пахавання і наказаў сыну пасля смерці спаліць яго цела, заснаваўшы на гэтым месцы традыцыю рытуальных трупаспаленняў (так званая Даліна Свінтарога). Легенда сцвярджае, што пазней вялікі князь Гедзімін пасля ўдалага палявання на тура застаўся начаваць у гэтай даліне. У сне ён убачыў вялізнага жалезнага воўка на гары, які выў як сотня ваўкоў. Паганскі жрэц Лідзейка патлумачыў сон: воўк азначае замак і горад, якія тут павінен збудаваць князь, а яго выццё — славу сталіцы, якая дзякуючы яе жыхарам распаўсюдзіцца па ўсім свецеТопоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. — Москва, 1980. С. 40—44..
Гістарычна першая пісьмовая згадка Вільні датуецца 25 студзеня 1323 года, калі горад быў названы стальным у грамаце вялікага князя Гедзіміна да ганзейскіх гарадоў (Любек, Брэмен, Магдэбург, Кёльн) з запрашэннем для нямецкіх і яўрэйскіх рамеснікаў і купцоў. Гедзімін перанёс сюды сталіцу Вялікага Княства Літоўскага (згодна з гістарычнай традыцыяй — з Навагрудка або Трок) і збудаваў драўляны замак на гары. Горад паступова пашыраўся і ўжо ў XIV стагоддзі ўяўляў сабой шматнацыянальны цэнтр. У 1321 годзе тут дзейнічалі касцёлы дамініканцаў і францысканцаў, а таксама царква Святога Мікалая. Пасля Крэўскай уніі (1385) і афіцыйнага хрышчэння Літвы ў каталіцтва, у 1387 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі Ягайла надаў гораду Магдэбургскае права. У тым жа годзе была заснавана каталіцкая Віленская дыяцэзія, падпарадкаваная мітраполіі ў Гнезна.
У XIV стагоддзі горад, які меў пераважна драўляную забудову, неаднаразова станавіўся мэтай разбуральных набегаў Тэўтонскага ордэна. Крыжакі беспаспяхова спрабавалі захапіць замкі ў 1365, 1377 і 1383 гадах. У жніўні 1390 года захопнікі пад камандаваннем Энгельгарда Рабэ ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, забіўшы некалькі тысяч абаронцаў; у гэтай кампаніі на баку ордэна ўдзельнічаў будучы кароль Англіі Генрых IV Балінгброк з атрадам з 300 рыцараў. Чарговыя напады ў 1392 і 1394 гадах, а таксама маштабная аблога гросмайстра Конрада фон Валенрода ў 1399 годзе, калі горад быў спалены, прынеслі значныя страты, аднак Замкавую гару і Ніжні замак крыжакі захапіць так і не змаглі. Пасля пажару 1419 года вялікі князь Вітаўт пачаў узводзіць на гары першы мураваны замак (пазнейшы Верхні замак).
У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Развіццё горада ў XV—XVI стагоддзях
У пачатку XV стагоддзя Вільня канчаткова замацавала за сабой статус галоўнага палітычнага і адміністрацыйнага цэнтра дзяржавы. Паводле Гарадзельскай уніі ў 1413 годзе горад стаў сталіцай новаўтворанага Віленскага ваяводства. З 1416 года тут знаходзілася рэзідэнцыя праваслаўнага мітрапаліта Вялікага Княства Літоўскага. У 1432 годзе вялікі князь афіцыйна прызначыў у Вільню войта, у гэты ж час утварылася гарадская рада (магістрат). У яе склад уваходзілі 24 райцы і 12 бурмістраў, якія парытэтна падзяляліся на «лавіцу рускую» (праваслаўныя, пазней уніяты) і «лавіцу рымскую» (рыма-каталікі). Многія прадстаўнікі гарадскога кіраўніцтва мелі мясцовае паходжанне: напрыклад, у 1533 годзе абавязкі ў магістраце выконвалі бурмістры і райцы Рыгор Мэка, Гаўрыла Аліфаровіч, Мікола Сяльковіч, Адашка Семяновіч, Юры Нястука і Васіль Фядкевіч. Вялікі князь Казімір IV у 1441 годзе пацвердзіў магдэбургскае права, а ў 1464 годзе надаў гораду судовыя ўставы («Судзебнік»). У 1495 годзе былі заснаваны першыя рамесныя цэхі.
Пасля разбуральнага пажару 1419 года вялікі князь Вітаўт пачаў узводзіць на Замкавай гары першы мураваны Верхні замак. Пазней быў пашыраны і мураваны Ніжні замак. Актыўна ішло сакральнае будаўніцтва: узніклі касцёл Святога Яна (1426) і касцёл Святых Францыска і Бернарда (1469). Напрыканцы XV стагоддзя была збудавана перліна мясцовай готыкі — касцёл Святой Ганны, фундатаркай якога выступіла другая жонка Вітаўта смаленская князёўна Ганна Святаславаўна (храм быў асвячоны ў 1500 годзе). У 1492 годзе ў горадзе заснавалі першую аптэку і манетны двор (мынцу).
З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць набегі крымскія татары і маскоўскія войскі, што стварала прамую небяспеку для сталіцы. Дзеля абароны магістрат прыняў рашэнне збудаваць вакол горада абарончы мур. Урачыстая закладка адбылася 23 красавіка 1498 года, а асноўныя будаўнічыя працы працягваліся ў 1503—1522 гадах. Мур даўжынёй каля 2,4 км меў тры вежы і дзевяць (пазней дзесяць) брам, з якіх да нашага часу захавалася толькі Вострая брама (Медніцкая) з капліцай.
Вяршыні свайго развіцця ў эпоху Рэнесансу Вільня дасягнула падчас кіравання вялікага князя і караля Жыгімонта I Старога і яго сына Жыгімонта II Аўгуста. Апошні ў 1544 годзе (паводле іншых звестак у 1547 годзе) перанёс свой каралеўскі двор з Кракава ў Вільню. Вялікі ўплыў на горад аказала маці Жыгімонта Аўгуста каралева Бона Сфорца. Пры двары працавалі запрошаныя італьянскія архітэктары і скульптары (Ян Чыні, Джавані Марыя Падавана), пад кіраўніцтвам якіх быў маштабна перабудаваны ў рэнесансным стылі Палац вялікіх князёў літоўскіх. У 1536 годзе цераз раку Вілію перакінулі першы мураваны мост, які атрымаў назву Зялёнага. У горадзе працавалі арсенал, людвісарня, паперня (1524), шкляная гута Марціна Палецкага (1547), дзейнічаў драўляны вадаправод. Мясцовая інфраструктура імкліва расла: у 1517 годзе сучаснікі параўноўвалі велічыню Вільні з Кракавам, пры гэтым віленскія дамы часта аддзяляліся адзін ад аднаго садамі і агародамі. З’явіліся раскошныя палацы Радзівілаў, Хадкевічаў, Сапегаў, Астрожскіх, Кішкаў. Пасля пераможнай Аршанскай бітвы (1514) князь Канстанцін Астрожскі ў падзяку збудаваў мураваныя Траецкую і Мікалаеўскую цэрквы.
Вільня вызначалася выключнай шматнацыянальнасцю і шматканфесійнасцю. Побач з ліцвінамі і русінамі (яшчэ з часоў Вітаўта) тут жылі крымскія татары, яўрэі, немцы, італьянцы, армяне. Праваслаўныя пераважна канцэнтраваліся ва ўсходняй частцы горада (ад Замкавай вуліцы), у той час як немцы і яўрэі засялялі заходнюю частку вакол Нямецкай вуліцы. З пераездам каралеўскага двара ў горад пачаўся інтэнсіўны прыток польскага элемента (духавенства, рамеснікаў, купцоў) і паступовы працэс паланізацыі мясцовага насельніцтва. Мір суіснавання розных груп часам парушаўся: так, 10 ліпеня 1591 года натоўп каталікоў выклікаў рэлігійныя беспарадкі, падчас якіх былі спалены храм, дом, прытулак і школа евангелістаў-рэфарматараў. Да канца стагоддзя ў горадзе дзейнічалі 15 праваслаўных цэркваў, 14 касцёлаў, лютэранскі і 2 кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог.
Культурнае жыццё сталіцы адзначалася імклівым развіццём асветы і кнігадрукавання. Першая школа для дзяцей гараджан пры Катэдры ўпамінаецца яшчэ ў 1397 годзе. За Жыгімонтам Аўгустам у горадзе адкрылася першая карцінная галерэя і бібліятэка на тысячу тамоў. У 1522 годзе Францыск Скарына заснаваў тут першую друкарню ва Усходняй Еўропе, выдаўшы «Малую падарожную кніжку» і «Апостал» (1525). Яго справу працягнуў Пётр Мсціславец (1569), а затым браты Кузьма і Лукаш Мамонічы. У 1570 годзе ў Вільні быў заснаваны езуіцкі калегіум. У 1579 годзе паводле прывілея караля Стэфана Баторыя і з благаслаўлення Папы Рымскага Рыгора XIII калегіум быў пераўтвораны ў Віленскі ўніверсітэт (), які стаў першым універсітэтам у дзяржаве і ператварыў Вільню ў галоўны навуковы цэнтр Вялікага Княства Літоўскага.
Шматнацыянальны і шматканфесійны цэнтр У часы Вялікага Княства Літоўскага Вільня з’яўлялася ўнікальным шматнацыянальным і шматканфесійным горадам. Апроч ліцвінаў і русінаў (беларусаў), тут сяліліся яўрэі, немцы, крымскія татары, а пазней — палякі і італьянцы. Розныя этнічныя і рэлігійныя групы часта канцэнтраваліся ў пэўных гарадскіх раёнах. Праваслаўныя жыхары пераважна засялялі ўсходнюю частку горада (на ўсход ад Замкавай вуліцы), у той час як немцы і яўрэі кампактна пражывалі ў заходняй частцы вакол Нямецкай вуліцы. З цягам часу горад ператварыўся ў адзін з найбуйнейшых цэнтраў яўрэйскай культуры ва Усходняй Еўропе, дзякуючы чаму атрымаў неафіцыйную назву «Паўночны Ерусалім». Мясцовыя татары першапачаткова карысталіся сваёй мовай, аднак ужо да пачатку XVII стагоддзя ў выніку асіміляцыі перайшлі ў гутарковай практыцы на старабеларускую і польскую мовы.
Этнічная і канфесійная разнастайнасць непасрэдна адлюстроўвалася ў кіраванні горадам. З моманту стварэння магістрата гарадская рада, якая складалася з 24 райцаў і 12 бурмістраў, парытэтна дзялілася на дзве часткі: «лавіцу рускую» (для праваслаўных, пазней — уніятаў) і «лавіцу рымскую» (для каталікоў). Станам на 1511 год у Вільні дзейнічалі 14 праваслаўных цэркваў і 7 каталіцкіх касцёлаў. Да канца стагоддзя сакральная архітэктура яшчэ больш пашырылася: акрамя касцёлаў і цэркваў, функцыянавалі лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог.