Беларусазнаўства ў Германіі — сукупнасць даследаванняў Беларусі і беларусаў, іх гісторыі, мовы, літаратуры, этнаграфіі, фальклору і культуры, якія праводзіліся і праводзяцца ў навуковых і адукацыйных установах Германіі, а таксама звязаная з гэтым перакладчыцкая, выдавецкая і навукова-арганізацыйная дзейнасць. У нямецкай навуковай традыцыі беларусазнаўчая праблематыка развівалася пераважна ў межах славістыкі, даследаванняў Усходняй Еўропы, гісторыі і культурных даследаванняў; як самастойны кірунак яна была інстытуцыяналізавана не на ўсіх этапах свайго развіццяSchaller H. W. Die Weissrussistik in Deutschland. Historische Entwicklung und heutiger Stand // Slavia. — 2001. — Bd. 70, H. 2. — S. 161—171..
Гісторыя беларусазнаўства ў Германіі разглядаецца з улікам змен дзяржаўных межаў. Да яе належыць, у прыватнасці, дзейнасць навуковых цэнтраў у Брэслау, які да 1945 года ўваходзіў у склад Прусіі і Германіі; пасля пераходу горада да Польшчы яго беларусазнаўчая традыцыя належыць таксама да гісторыі беларусазнаўства ў Польшчы. Асобнае месца займае дзейнасць нямецкіх даследчыкаў, культурных дзеячаў і акупацыйных устаноў на беларускіх землях падчас Першай і Другой сусветных войнаў: яна адбывалася па-за тэрыторыяй Германіі, але была непасрэдна звязана з развіццём нямецкіх ведаў пра Беларусь і з палітыкай германскіх дзяржаў у рэгіёнеBieder H. Białoruś w niemieckojęzycznych publikacjach w latach 1910–1930 // Białorutenistyka Białostocka. — 2015. — T. 7. — S. 333—343. — DOI 10.15290/bb.2015.07.22.Barinov I. Weißrussland: allgemeine deutsche Bibliographie, 1904–1944. — Moskau ; Berlin, 2023. — ISBN 978-5-6047498-5-2..
Гісторыя
Германскія землі да 1871 года і Германская імперыя
Асобныя звесткі пра беларускія землі і іх пісьмовую культуру траплялі ў германскае інтэлектуальнае асяроддзе задоўга да ўзнікнення сучаснага беларусазнаўства. У XVI стагоддзі ў германскіх землях былі вядомы творы дзеячаў культуры Вялікага Княства Літоўскага, а ў XIX стагоддзі беларуская тэматыка ўсё часцей з'яўлялася ў славістычных і гістарычных выданнях. Заснаваны ў 1876 годзе часопіс Archiv für slavische Philologie змяшчаў матэрыялы, звязаныя са старабеларускай пісьменнасцю і беларускім фальклорам; у 1877 годзе па-нямецку быў выдадзены пераклад «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх»Германія // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1996—2004..
У апошняй чвэрці XIX стагоддзя беларуская мова паступова ўваходзіла ва ўніверсітэцкую славістыку. У Лейпцыгскім універсітэце Аўгуст Лескін у зімовым семестры 1889/1890 года чытаў параўнальную граматыку рускай, украінскай і беларускай моў і іх гаворак; аналагічныя курсы ён праводзіў у 1892, 1893, 1898 і 1900 гадахHistorische Vorlesungsverzeichnisse der Universität Leipzig: August Leskien (1840–1916) // Universität Leipzig (дата звароту: 10 верасня 2026).. Такім чынам, беларуская мова разглядалася ў нямецкай славістыцы яшчэ да таго, як сфарміраваўся асобны беларусазнаўчы кірунак.
Да Першай сусветнай вайны нямецкамоўныя працы, спецыяльна прысвечаныя Беларусі, заставаліся параўнальна рэдкімі. Па-за прафесійнай славістыкай Беларусь звычайна ўспрымалася як частка Расійскай імперыі, а ў нямецкай тэрміналогіі не існавала цалкам устойлівага наймення краіны, народа і мовы.
Першая сусветная вайна
Першая сусветная вайна стала важным этапам развіцця нямецкай цікавасці да Беларусі. Пасля заняцця ў 1915 годзе германскімі войскамі значнай часткі заходніх беларускіх земляў яны часткова ўвайшлі ў ваенна-адміністрацыйную вобласць Обер Ост. Неабходнасць кіравання шматэтнічным насельніцтвам, развіццё беларускага нацыянальнага руху і непасрэдны кантакт нямецкіх вайскоўцаў і інтэлектуалаў з мясцовым насельніцтвам спрыялі з'яўленню спецыяльных публікацый пра геаграфію, гаспадарку, гісторыю, этнаграфію, мову і культуру БеларусіSakalouski U. L. Weißrußland und Deutschland. Geistes- und Kulturbeziehungen zwischen 1914 und 1941. Bd. 1: Bibliographie. — Köln ; Weimar ; Wien : Böhlau, 2000. — XII, 319 S. — ISBN 3-412-11299-2..
Адной з ключавых фігур гэтага перыяду быў прафесар Брэслаўскага ўніверсітэта Рудольф Абіхт. Падчас вайны ён спецыяльна заняўся беларускай мовай, падтрымліваў кантакты з Янам Станкевічам, Антонам Луцкевічам, Іванам Луцкевічам і іншымі дзеячамі беларускага руху, у 1917—1918 гадах выкладаў беларускую мову ў настаўніцкай семінарыі ў СвіслачыAbicht, Rudolf // Deutsche Biographie (дата звароту: 10 верасня 2026); Bieder H. Białoruś w niemieckojęzycznych publikacjach w latach 1910–1930 // Białorutenistyka Białostocka. — 2015. — T. 7. — S. 333—343.. У 1918 годзе ў Брэслау Рудольф Абіхт і Ян Станкевіч выдалі дапаможнік Prosty sposab stacca ŭ karotkim čase hramatnym, прысвечаны навучанню беларускай мове і пісьму.
Вынікам узрослай цікавасці стала таксама з'яўленне абагульняльных выданняў. У 1919 годзе ў Берліне пад рэдакцыяй Вальтэра Егера выйшла кніга Weißruthenien. Land, Bewohner, Geschichte, Volkswirtschaft, Kultur, Dichtung, прысвечаная тэрыторыі, насельніцтву, гісторыі, гаспадарцы і культуры Беларусі. У падрыхтоўцы асобных частак удзельнічалі як нямецкія, так і беларускія аўтары; Рудольф Абіхт падрыхтаваў матэрыялы па беларускай літаратуры і пераклады беларускага фальклору і паэзіі.
Дзейнасць на акупаваных беларускіх землях
Падчас германскай акупацыі 1915—1918 гадоў беларусазнаўчая дзейнасць была цесна звязана з патрэбамі ваеннай адміністрацыі. Улады Обер Ост рэгулявалі школьную і моўную палітыку і дапускалі развіццё адукацыі і друку на мовах мясцовых нацыянальных супольнасцей; паралельна ваенныя карэспандэнты, філолагі, гісторыкі мастацтва, археолагі, географы і іншыя спецыялісты збіралі звесткі пра насельніцтва занятых тэрыторый.
Асабліва значным асяродкам кантактаў стала Вільня, дзе нямецкія даследчыкі мелі магчымасць непасрэдна кантактаваць з прадстаўнікамі беларускага нацыянальнага руху. Пры гэтым такую дзейнасць нельга цалкам атаясамліваць з акадэмічным беларусазнаўствам: частка даследаванняў, статыстычных апісанняў і моўных праектаў была элементам палітыкі акупацыйнай адміністрацыіZinkevich A. The Linguistic Policy of the German Occupation Authorities in Belarus during the First and Second World Wars // Studia Białorutenistyczne. — 2026. — T. 19. — S. 169—187. — DOI 10.17951/sb.2025.19.169-187..
Веймарская рэспубліка
У 1920-я гады даследаванні Беларусі развіваліся як працяг навуковых кантактаў, што ўзніклі падчас вайны, і ў межах больш шырокай нямецкай славістыкі і даследаванняў Усходняй Еўропы. У 1918 годзе ў Брэслау быў заснаваны Інстытут Усходняй Еўропы (Osteuropa-Institut), які стаў адным з найбуйнейшых міжваенных нямецкіх цэнтраў вывучэння Усходняй Еўропы. Беларуская праблематыка не складала ў ім самастойнай дысцыпліны і часта разглядалася ў кантэксце Расіі, Савецкага Саюза або ПольшчыKleßmann C. Osteuropaforschung und Lebensraumpolitik im Dritten Reich // Aus Politik und Zeitgeschichte. — 1984. — B 7/84..
У нямецкіх навуковых выданнях адначасова публікаваліся працы беларускіх вучоных. У 1924 годзе Яўхім Карскі надрукаваў у Zeitschrift für slavische Philologie агляд развіцця беларускай філалогіі, а ў 1926 годзе ў Берліне і Лейпцыгу ў серыі Grundriss der slavischen Philologie und Kulturgeschichte выйшла яго Geschichte der weissrussischen Volksdichtung und Literatur — нямецкамоўнае абагульненне гісторыі беларускага фальклору і літаратурыKarskij E. F. Geschichte der weissrussischen Volksdichtung und Literatur. — Berlin ; Leipzig : Walter de Gruyter, 1926. — 202 S.. Падобныя выданні спрыялі ўключэнню беларусістыкі ў міжнародную славістычную дыскусію.
Нацысцкая Германія і Другая сусветная вайна
Пасля прыходу нацыянал-сацыялістаў да ўлады даследаванні Усходняй Еўропы ў Германіі развіваліся ў палітычна змененых умовах. У гістарыяграфіі адрозніваюць універсітэцкую дысцыпліну гісторыі Усходняй Еўропы і Ostforschung — міждысцыплінарны кірунак, які значную ўвагу аддаваў гісторыі нямецкага насельніцтва і германскаму ўплыву ва Усходняй і Цэнтральна-Усходняй Еўропе. Частка Ostforschung была ўключана ў навуковае абгрунтаванне і інфармацыйнае забеспячэнне нацыянал-сацыялістычнай палітыкі на ўсходзе Еўропы.
Беларуская тэматыка ў гэты час прысутнічала ў гістарычных, геаграфічных, этнаграфічных, дэмаграфічных і гаспадарчых даследаваннях. Сярод такіх прац былі Agrarverfassung und Bevölkerung in Litauen und Weißrussland Вальтэра Концэ, выдадзеная ў Лейпцыгу ў 1940 годзе, і Weißruthenien: Volk und Land Ойгена фон Энгельгарта, выдадзеная ў Берліне ў 1943 годзе. Разам з навуковымі публікацыямі выходзілі службовыя і інфармацыйныя матэрыялы пра насельніцтва, гаспадарку і нацыянальны склад беларускіх земляў, прызначаныя для дзяржаўных і ваенных структур.
Дзейнасць на акупаванай тэрыторыі Беларусі
Пасля нападу Германіі на СССР у 1941 годзе даследаванне Беларусі атрымала і непасрэднае прыкладное значэнне для акупацыйнай адміністрацыі. У Генеральнай акрузе Беларусь збіраліся дэмаграфічныя, этнаграфічныя, эканамічныя і моўныя звесткі, рыхтаваліся інфармацыйныя матэрыялы для адміністрацыі і вайсковых структур. Асобным прадметам палітыкі былі беларуская мова, суадносіны кірыліцы і лацінскага пісьма, выкарыстанне беларускай і іншых моў у адукацыі і друку.
Гэтая дзейнасць адбывалася ва ўмовах нацысцкай акупацыі Беларусі і не была аднароднай паводле сваіх задач: побач з філалагічным, этнаграфічным або гістарычным апісаннем існавалі адміністрацыйныя, прапагандысцкія і палітычна ангажаваныя даследаванні. Таму ў гісторыі беларусазнаўства матэрыялы гэтага часу разглядаюцца таксама ў кантэксце гісторыі нямецкай Ostforschung і акупацыйнай палітыкі.
Пасляваенны перыяд
Германская Дэмакратычная Рэспубліка
Пасля ўтварэння ў 1949 годзе Германскай Дэмакратычнай Рэспублікі даследаванні Беларусі развіваліся перадусім у межах славістыкі і даследаванняў германска-славянскіх і савецка-германскіх сувязей. Да асноўных славістычных асяродкаў ГДР адносіліся Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта, універсітэты ў Гале, Ене, Ростаку і Лейпцыгу, а таксама навуковыя ўстановы ў Патсдаме; беларуская тэматыка займала ў іх рознае месца і не ўсюды была асобна інстытуцыяналізаванаAntonchik A. Culture of Belarus in the Studies of Slavic Centres of the GDR (1949–1989) // Edukacja Dziecka. — 2021. — Nr 5. — S. 11—20. — ISSN 2543-6406..
Асабліва актыўнымі кантакты паміж славістамі ГДР і БССР сталі ў канцы 1960-х — пачатку 1980-х гадоў. Найбольш паслядоўна развіваліся даследаванні беларускай мовы і літаратуры, у той час як гістарычная беларуская праблематыка была прадстаўлена больш фрагментарна. Нямецкі мовазнавец Карл Гутшміт даследаваў гісторыю і лексіку беларускай літаратурнай мовы, у тым ліку балтыйскія запазычанні, а ў 1980 годзе апублікаваў у Zeitschrift für Slawistik агляд Zur belorussischen PhilologieGutschmidt K. Baltische Lehnwörter in der Sprache der belorussischen Literatur // Zeitschrift für Slawistik. — 1974. — Bd. 19. — S. 265—273; Gutschmidt K. Zur belorussischen Philologie // Zeitschrift für Slawistik. — 1980. — Bd. 25. — S. 264—268..
Значную ролю ў знаёмстве нямецкага чытача з беларускай літаратурай адыграў Норберт Рандаў. У 1971 годзе ў Берліне выйшла падрыхтаваная ім анталогія Störche über den Sümpfen. Belorussische Erzähler, а ў 1987 годзе ў Лейпцыгу — зборнік Die junge Eiche. Klassische belorussische Erzählungen. Рандаў перакладаў творы Васіля Быкава, Уладзіміра Караткевіча і іншых беларускіх пісьменнікаў і пасля аб'яднання Германіі працягваў займацца беларускай літаратурайRandow N. (Hrsg.). Störche über den Sümpfen. Belorussische Erzähler. — Berlin : Volk und Welt, 1971; Die junge Eiche. Klassische belorussische Erzählungen / hrsg. von N. Randow. — Leipzig : Reclam, 1987..
Федэратыўная Рэспубліка Германія
У Заходняй Германіі беларусазнаўчая дзейнасць развівалася як ва ўніверсітэцкім і даследчым асяроддзі, так і ў інстытуцыях беларускай пасляваеннай эміграцыі. Адным з галоўных яе цэнтраў стаў Мюнхен. У 1955—1966 гадах там дзейнічала аддзяленне Беларускага інстытута навукі і мастацтва, супрацоўнікі якога ўдзельнічалі таксама ў працы Інстытута вывучэння СССР.