Захо́дні фронт — адзін з тэатраў ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны (1914—1918).
Гэты фронт ахопліваў тэрыторыю Бельгіі, Люксембурга, Эльзаса, Латарынгіі, рэйнскія правінцыі Германіі, а таксама паўночны ўсход Францыі. Працягласць фронту ад ракі Шэльды да швейцарскай мяжы складала 480 кіламетраў, у глыбіню — 500 кіламетраў, ад Рэйна да Кале. Заходняя частка тэатра ваенных дзеянняў уяўляла сабою раўніну з разгалінаванай дарожнай сеткай, зручную для дзеянняў буйных вайсковых аб’яднанняў; усходняя частка пераважна горная (Ардэны, Аргоны, Вагезы) абмяжоўвала свабоду манеўру войскаў. Асаблівасцю Заходняга фронту было яго прамысловае значэнне (вугальныя капальні, жалезная руда, развітая апрацоўчая прамысловасць).
Пасля пачатку вайны ў 1914 годзе германская армія пачала ўварванне ў Бельгію і Люксембург, затым наступленне на Францыю, імкнучыся захапіць важныя прамысловыя рэгіёны краіны. У Марнскай бітве германскія войскі пацярпелі паражэнне, пасля чаго абодва бакі ўмацаваліся на дасягнутых рубяжах, сфармаваўшы пазіцыйны фронт ад узбярэжжа Паўночнага мора да франка-швейцарскай мяжы.
У 1915—1917 гадах было праведзена некалькі наступальных аперацый. У баявых дзеяннях выкарыстоўвалася цяжкая артылерыя і пяхота. Аднак сістэмы палявых умацаванняў, прымяненне кулямётаў, калючага дроту і артылерыі наносілі сур’ёзныя страты як тым, хто нападаў, так і абаронцам. У выніку не было значных змен лініі фронту.
У сваіх спробах прарваць лінію фронту абодва бакі ўжывалі новыя ваенныя тэхналогіі: атрутныя газы, самалёты, танкі. Нягледзячы на пазіцыйны характар праводжаных баёў, Заходні фронт меў найважнейшае значэнне для заканчэння вайны. Вырашальнае наступленне саюзнікаў увосень 1918 прывяло да паражэння германскай арміі і заканчэння Першай сусветнай вайны.
Планы бакоў і разгортванне войскаў
На 250-кіламетровым працягу франка-германскай граніцы знаходзілася сістэма французскіх крэпасцей, якія мелі вялікае стратэгічнае значэнне. Галоўнымі апорнымі пунктамі гэтай сістэмы з’яўляліся магутныя крэпасці Вердэн, Туль, Эпіналь і Бельфор. На захад ад гэтай лініі знаходзілася яшчэ адна паласа ўмацаванняў, у раёне Дыжона, Рэймса, Лана. У цэнтры краіны размяшчаўся ўмацаваны лагер Парыжа. Таксама былі яшчэ крэпасці на шляху ад Парыжа да бельгійскай граніцы, але яны былі састарэлыя і не адыгрывалі вялікай стратэгічнай ролі.
Да французскіх умацаванняў на франка-германскай мяжы германскае камандаванне ставілася вельмі сур’ёзна, яшчэ ў 1905 годзе, Шліфен пісаў:
Францыю варта разглядаць як вялікую крэпасць. У знадворным поясе ўмацаванняў участак Бельфор — Вердэн амаль непрыступны…
Таксама вялікае стратэгічнае значэнне мелі бельгійскія крэпасці: Льеж, Намюр, Антверпен.
На тэрыторыі Германскай імперыі знаходзіліся крэпасці: Мец, Страсбург, Кёльн, Майнц, Кобленц і інш. Але абароннага значэння гэтыя крэпасці не мелі, паколькі з першых жа дзён вайны германскае камандаванне планавала ўварванне на тэрыторыю праціўніка.
З пачаткам мабілізацыі бакі пачалі перакідаць войска ў раёны разгортвання. Германскае камандаванне разгарнула супраць Францыі 7 армій і 4 кавалерыйскія корпусы, да 5 000 гармат, усяго групоўка германскіх войскаў налічвала 1 600 000 чалавек. Германскае камандаванне планавала нанесці разбуральны ўдар па Францыі праз тэрыторыю Бельгіі. Аднак нягледзячы на тое, што ўсё асноўная ўвага германскага камандавання было прыцягнута да ўварвання ў Бельгію, германцы рабілі ўсе захады для таго, каб не даць французскай арміі, што наступала ў Эльзас-Латарынгіі, захапіць гэты рэгіён.
Германскім войскам процістаялі французскія, бельгійскія і брытанскія войскі. Французская армія была разгорнута ў складзе пяці армій і аднаго кавалерыйскага корпуса, пры 4 000 гарматах. Колькасць французскіх войскаў складала 1 300 000 чалавек. У сувязі з наступленнем германскай арміі праз тэрыторыю Бельгію на Парыж, французскаму камандаванню прыйшлося адмовіцца ад прадугледжанага перад вайной «плана № 17», які меў на мэце захоп Эльзаса і Латарынгіі. У сувязі з гэтым канчатковыя раёны размяшчэння французскіх войскаў і іх склад у канцы жніўня значна адрозніваліся ад намечаных мабілізацыйным «планам № 17».
Бельгійская армія была разгорнута ў складзе шасці пяхотных і адной кавалерыйскай дывізій, пры 312 гарматах. Колькасць бельгійскіх войскаў склала 117 тысяч чалавек.
Брытанскія войскі высадзіліся ў французскіх партах у складзе двух пяхотных карпусоў і адной кавалерыйскай дывізіі. Толькі да 20 жніўня англійскія войскі колькасцю 87 тысяч чалавек, пры 328 гарматах, засяродзіліся ў раёне Мабёж, Ле-Като. Варта адзначыць, што ў саюзных войскаў не было адзінага камандавання, што адмоўным чынам адбівалася на дзеяннях войскаў АнтантыWorld War I. Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite (2007)..
Да канца разгортвання сілы бакоў колькасна былі прыблізна роўныя (1 600 000 германскіх войскаў супраць 1 562 000 войскаў саюзнікаў). Аднак стратэгічная ініцыятыва была на баку германцаў. Іх разгорнутыя войскі прадстаўлялі амаль замкнутую сканцэнтраваную сілу. Войскі ж саюзнікаў мелі няўдалае размяшчэнне. Лінія фронту французскіх войскаў загіналася ад Вердэна на паўночны захад уздоўж французска-бельгійскай мяжы і абрывалася ў Ірсана. У раёне Мабёжа разгортваліся брытанскія войскі, бельгійская армія мела свой уласны раён разгортвання.
Суадносіны сіл перад пачаткам вайны
Для рэалізацыі плана Шліфена па хуткім разгроме Францыі Германія засяродзіла на мяжы з Францыяй, Бельгіяй і Люксембургам значныя ваенныя сілы: былі разгорнуты сем армій (1-я — 7-я, 86 пяхотных і 10 кавалерыйскіх дывізій, да 5 тысяч гармат) колькасцю каля 1 мільёна 600 тысяч чалавек пад камандаваннем імператара Вільгельма II. Кіраўнічы склад Германскай імперскай арміі на Заходнім фронце на пачатку вайныВярхоўны галоўнакамандуючыкайзерВільгельм IIНачальнік Генеральнага штабагенерал-палкоўнікГельмут фон МольткеКамандуючы 1-й арміяйгенерал-палкоўнікАляксандр фон КлюкКамандуючы 2-й арміяйгенерал-палкоўнікКарл фон БюлаўКамандуючы 3-й арміяйгенерал-палкоўнікМакс фон ХаўзенКамандуючы 4-й арміяйгенерал-палкоўнікАльбрэхт ВюртэмбергскіКамандуючы 5-й арміяйгенерал-маёрВільгельм, Кронпрынц ГерманііКамандуючы 6-й арміяйгенерал-палкоўнікРупрэхт БаварскіКамандуючы 7-й арміяйгенерал-палкоўнікЁзас фон Хеерынг
Арміі саюзнікаў: Французскія сілы налічвалі пяць армій (1-я — 5-я, 76 пяхотных і 10 кавалерыйскіх дывізій, больш за 4 тысяч гармат) колькасцю каля 1 мільёна 730 тысяч чалавек пад камандаваннем генерала Жазефа Жофра; Кіраўнічы склад французскай арміі на Заходнім фронце на пачатку вайныГалоўнакамандуючы французскай арміігенералісімусЖазэф ЖофрКамандуючы 1-ай армііармейскі генералАгюст ДзюбаіКамандуючы 2-ой арміідывізіённы генералЭдуар дэ КасцяльноКамандуючы 3-яй арміідывізіённы генералП'ер РуфэКамандуючы 4-ай арміідывізіённы генералФернан Лангль дэ КарыКамандуючы 5-ай арміідывізіённы генералШарль ЛанрэзакКамандуючы групай генерала д’Амададывізіённы генералАльбер д'Амад
Бельгійская армія (шэсць пяхотных і адна кавалерыйская дывізія, 312 гармат) колькасцю 117 тыс. Чалавек пад камандаваннем караля Альберта I; Брытанская экспедыцыйная армія (4 пяхотных і 1,5 кавалерыйскіх дывізіі, 328 гармат) колькасцю 87 тысяч чалавек пад камандаваннем фельдмаршала Джона Фрэнча.
Кампанія 1914 года: уварванне Германіі ў Бельгію і Францыю
У жніўні 1914 года пачалася рэалізацыя скарэкціраванага плана Шліфена, які прадугледжваў хуткую атаку на Францыю праз тэрыторыю Бельгіі, абыход французскай арміі з поўначы і асяроддзе яе ля мяжы з Германіяй. 2 жніўня без супраціўлення быў акупаваны Люксембург. 4 жніўня германскія генералы Аляксандр фон Клюк і Карл фон Бюлаў пачалі ўварванне ў Бельгію, адхіліўшую патрабаванне аб пропуску праз сваю тэрыторыю германскіх войскаў.
Аблога Льежа 5—16 жніўня была першай бітвай на тэрыторыі Бельгіі. Льеж прыкрываў пераправы праз раку Маас, таму для далейшага наступлення немцам трэба было абавязкова захапіць горад. Льеж быў добра ўмацаваны і лічыўся непрыступнай крэпасцю. Аднак нямецкія войскі ўжо 6 жніўня захапілі сам горад і блакавалі крапасныя фарты. 12 жніўня немцы падвезлі асадную артылерыю, і да 13—14 жніўня галоўныя фарты Льежа ўпалі, праз горад хлынулі асноўныя патокі германскіх войскаў углыб Бельгіі, 16 жніўня быў узяты апошні форт. Непрыступная крэпасць упала.
20 жніўня 1-я германская армія ўвайшла ў Брусэль, а 2-я армія падышла да крэпасці Намюр, і, блакаваўшы яе некалькімі дывізіямі, рушыла далей, да франка-бельгійскай мяжы. Аблога Намюра працягвалася да 23 жніўняGriess, 22-24, 25-26..
Даваенны французскі «План XVII» прадугледжваў захоп Эльзаса і Латарынгіі. 7 жніўня пачалося наступленне 1-й і 2-й армій на Саарбург ў Латарынгіі і Мюлуз у Эльзасе. Французы ўварваліся на тэрыторыю Германіі, але немцы, падцягнуўшы падмацаванні, выбілі іх назад.
Пагранічная бітва
Пасля захопу Бельгіі і Люксембурга германскія арміі (1-я, 2-я, 3-я) 20 жніўня выйшлі на паўночную мяжу Францыі, дзе натыкнуліся на французскую 5-ю армію і некалькі брытанскіх дывізій.
21—25 жніўня адбылася Пагранічная бітва — серыя бітваў, галоўнымі з якіх былі Ардэнская (22—25 жніўня), Самбры-Мааская (21—25 жніўня) аперацыі, аперацыя ля Монса (23—25 жніўня). Пагранічная бітва была адной з найбуйнейшых бітваў Першай сусветнай вайны, агульная колькасць войскаў, якія ўдзельнічалі ў ёй, перавышала 2 мільёны чалавек.
У Ардэнскай аперацыі 3-я і 4-я французскія арміі былі разбітыя 5-й і 4-й германскімі арміямі, у Самбры-Мааскай аперацыі і ў аперацыі ў Монса брытанцы і 5-я французская армія пацярпелі паражэнне ад 1-й, 2-й і 3-й германскіх армій. 20-22 жніўня 1-я і 2-я французскія арміі, якія пачалі 14 жніўня наступленне ў Латарынгіі, былі разбітыя 6-й і 7-й германскімі арміямі.
Германскія войскі працягвалі наступ на Парыж, атрымліваючы перамогі ў Ле-Като (26 жніўня), Нэля і Пруйяра (28—29 жніўня), Сэн-Кант і Гіза (29—30 жніўня), да 5 верасня выйшлі да ракі Марна. Тым часам французы сфарміравалі 6-ю і 9-ю арміі, узмацніўшы свае войскі на гэтым напрамку, а немцы ў жніўні перакінулі два корпусы ва Усходнюю Прусію супраць рускай арміі, якая ўварвалася ва Ўсходнюю Прусію.
Бітва на Марне
5—12 верасня адбылася буйная бітва на Марне. Да гэтага моманту саюзнікі стварылі колькасную перавагу над праціўнікам (56 пяхотных і 10 кавалерыйскіх дывізій супраць 44 пяхотных і 7 кавалерыйскіх дывізій, агульная колькасць войскаў каля 2 млн чалавек).
5 верасня пачаліся баі ў раёне ракі Урк, а раніцай 6 верасня 6-я французская армія перайшла ў наступ з заходняга флангу 1-й германскай арміі. Для адбіцця атакі немцы перакінулі 1-ю армію з Марны, у выніку чаго паміж 1-й і 2-й германскімі арміямі ўтварыўся пралом, у які ўклініліся 5-я французская і брытанская арміі. 7—8 верасня на 600 таксі прыбыло падмацаванне з Парыжа (першы выпадак выкарыстання аўтамабіляў для перакідання войскаў)Marne, First Battle of the. Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite (2007).. Узнікла пагроза акружэння 2-й германскай арміі. 10 верасня пачаўся адыход германскіх войскаў на поўнач да ракі Эна, якую яны перайшлі 12 верасня і, умацаваўшыся на ёй, спынілі контрнаступленне саюзнікаў да 16 верасня.
«Бег да мора»
Утварыўся пазіцыйны фронт ад швейцарскай мяжы да ракі Уаза, аднак на захадзе заставалася свабодная тэрыторыя да Паўночнага мора. 16 верасня пачаліся тры аперацыі англа-французскіх і нямецкіх войскаў, якія атрымалі назву «Бег да мора»: 16—28 верасня спроба 2-й французскай арміі паміж рэкамі Уаза і Сома; 29 верасня — 9 кастрычніка спроба 10-й французскай арміі на рацэ Скарп; 10—15 кастрычніка спроба брытанскай арміі на рацэ Ліс. У ходзе аперацый абодва бакі спрабавалі абысці флангі праціўніка, але пасля ўпартых баёў пераходзілі да абароны.