Хазарскиот протекторат е епизода во историјата на византискиот Херсон, кога на почетокот на 8 век градот бил дел од Хазарското Ханство неколку години. Протекторатот бил воспоставен на барање на самите жители на градот и на месните власти, кои се плашеле од репресалии, откако во 705 година во Цариград се случил државен удар во палатата и на власт се вратил царот Јустинијан II, кој бил крајно непријателски настроен кон жителите на Крим.

Во градот, додека ја одржувал локалната самоуправа, се појавил гувернер назначен од хазарскиот хан. Од изворите не е јасно точно во кој момент и како се случило тоа. Познато е само дека воените сили вклучени од Хазарите биле незначителни, а византиско-хазарските односи на почетокот останале мирни. Во 710-711 година, Јустинијан испратил три казнени експедиции против Херсон, од кои првата му ја вратила контролата врз градот на царот и заробил хазарски службеник. Другите две, како што пренесуваат византиските хроничари, биле испратени целосно да ги уништат Херсон, Босфор и останатите градови на Крим. Нивните жители, откако дознале за претстојната опасност, се обратиле и кон Хазарите за заштита. Воените операции биле запрени од приближувачката хазарска војска, по што Хазарите интервенирале во византиската политика и одиграле одлучувачка улога во воспоставувањето на новиот цар.

Заднина мини|365x365пкс| Византија до 717 г. Горе десно е територијата на Херсон мини|365x365пкс| „Базилика 1935“ во Херсонесос На почетокот на средниот век, Херсон (како што почнал да се нарекува Херсонес од 4 век од нашата ера) бил оддалечен провинциски град на Византија. Откако изгубил значаен дел од својот поранешен антички просперитет, тој сепак продолжил да биде главен урбан центар и главна византиска станица на Крим. Моќните ѕидини на тврдината и поволната приморска местоположба го заштитиле од варварските инвазии. Во текот на целиот период на Големата преселба на народите, кога Крим бил сукцесивно нападнат од последователни племиња на Готите, Хуните, Турките, Оногурите, Хазарите, а по нив и Унгарците и Печенезите, Херсон никогаш не бил освоен, иако, понекогаш, неговите жители, според зборовите на еден од изворите, „тие се чувствувале повеќе како жители на затвор отколку како град од кој не се осмелувале да заминат“. Сепак, периодите на интензивна конфронтација биле исклучок, и нормално односите на Херсонитите со варварската периферија биле мирни, бидејќи на номадите соседни на градот секогаш им биле потребни месни ракотворби и византиски луксузни добра, а на жителите на градот им биле потребни земјоделски добра. На југозападниот дел од Крим и на полуостровот Керч имало и други области со христијанско византиизирано население: пристанишните градови Босфор и Сугдеја, во планините имало Готи. Тие имале политички и црковни врски, и со Херсон и со општата царска управа, но директната моќ на варварите овде секогаш се чувствувала многу посилна, а уделот на новодојденото население бил многу поголем.

Византија првпат дошла во близок допир со Хазарите за време на нејзината војна против Сасанидски Иран, во 626-630 година. Хазарите потоа им дале на Византијците вредна воена помош, уништувајќи го Иран со заеднички напори и освојувајќи го Закавказје. Откако Хазарскиот Каганат конечно се одвоил од Западниот Турски Каганат во средината на VII век и станал независна држава, хазарско-византиското зближување станало уште побитно, бидејќи тогаш, наместо Иран, нивниот нов заеднички непријател бли новиот Арапски Калифат (од 661 година со центар во Сирија и главен град Дамаск). Хазарите немале заеднички граници со поседите на Византија сè додека во 660-тите не ги поразиле Бугарите и се наметнале во степите на Азовската Област и северниот дел на Црното Море, по што им бил отворен патот да се прошират на Крим. Настаните што се случиле се првата и најраната веродостојна вест во пишаните извори за присуството на Хазарите на полуостровот . мини|320x320пкс| Младиот Јустинијан II, мозаик во базиликата Сант Аполинаре ин Класе, Равена мини|300x300пкс| Солид на царот Јустинијан II Во 695 година, царот Јустинијан II, кој владеел 10 години, бил соборен од неговиот царски престол во Византија. Откако дошол на власт на 16-годишна возраст, тој се покажал како енергична, но во исто време и крајно доминантна, жешка и сурова личност, „немилосрдна кон вистинските и имагинарни непријатели“ . Екстремниот степен на иритација кај населението бил предизвикан од новите даноци што ги вовел, а кои биле наметнати не само на обичните жители, туку и на целото благородништво, како и незаконските методи со кои се собирале овие даноци.

Причината за востанието била гласина дека Јустинијан ќе организира ноќен масакр на народот во Цариград и ќе го казни патријархот. Пучот го предводел војсководецот Леонтиј (подоцна цар), кого Јустинијан го затворал три години поради изгубената битка кај Севастопол. Леонтиј кажал:Откако ја обезбедил поддршката на патријархот, Леонтиј го уапсил Јустинијан. Следното утро го донел соборениот цар на хиподромот пред толпата, но и покрај повиците за одмазда, великодушно го поштедил. Јазикот и носот на Јустинијан биле отсечени (за што го добил прекарот Ринотмет - „без нос“) и тој бил испратен во егзил во Херсон.

Самиот Леонтиј, штитеник на градската аристократија , не издржал долго на царскиот престол. Неговото кратко владеење било исполнето со трескава борба против надворешните непријатели. Две години подоцна (697), Арапите ја освоиле византиска Африка и „поставиле таму команданти од својата војска“ . Поморската експедиција испратена против Арапите следната година првично дејствувала успешно, но на крајот била принудена да се повлече и, плашејќи се од казна, се побунила. Војниците тргнале кон главниот град и го прогласиле војсководецот Апсимар за нов цар. Апсимар и на Леонтиј му го отсекол носот и го затворил, а тој самиот почнал да владее под името Тибериј III.

Заговор против Јустинијан Настаните започнале околу 704 година. Откако дознал за соборувањето на Леонтиј, Јустинијан започнал отворено да ја објавува својата намера да се врати на власт, често држејќи говори пред народот. На жителите на Херсон не им се допаднала неговата перспектива. Плашејќи се од гневот на царските власти, тие го известиле Цариград што се случува и планирале или да го убијат Јустинијан или да го испратат врзан во главниот град. Јустинијан побегнал од градот и се засолнил во планинската тврдина Дорос (најверојатно современ Мангуп) во Готија. Додека бил таму, тој почнал да бара средба со каганот од Хазарија, Бусир. Средбата се одржала. Каганот со чест го примил поранешниот цар, „станувајќи му пријател“ , и му ја дал сестра му за жена. Хазарското име на принцезата е непознато; на крштевањето таа биал именувана како Теодора - во чест на познатата сопруга на царскиот имењак - Јустинијан I. мини|270x270пкс| Цистерна базилика во Цариград, мини|180x180пкс| Солид со портрет на Јустинијан II и неговиот син Тибериј Со дозвола на каганот, Јустинијан го преминал Керчанскиот теснец и се населил во Фанагорија. Овде, двајца високи функционери биле секогаш со него: личниот претставник на каганот, Папациј (најверојатно гувернерот на Фанагорија) и владетелот на Босфор, Валгиц. Кога Тибериј дознал што се случило, испратил свои претставници кај Бусир. Ветувајќи дарежлива исплата, тој го убедил каганот да го предаде Јустинијан или, во екстремни случаи, едноставно да му ја испрати главата. Каганот веројатно бил склонет да верува дека барањето има смисла. Тој испратил стража кај Јустинијан под изговор дека го штити од заговори, но всушност за вистинско апсење. И им наредил на Папациј и Валгиц да бидат подготвени да го убијат бившиот цар на прва наредба. Меѓутоа, преку слугата на каганот, Теодора станала свесна за заговорот и му кажала на својот сопруг за сè. Од сликата нацртана од изворите, вистинскиот однос на каганот кон царот не изгледа јасен. Теофан и Никифор (единствените главни известувачи за настаните) ја прикажуваат работата како Јустинијан навистина да биде убиен. Но, според некои понатамошни детали во нивната приказна, може да се претпостави дека односите меѓу двајцата владетели останале пријателски, а од друг извор се знае дека каганот, по триумфалното стапување на Јустинијан, го посетил Царигра и добил дарежлива почит. Можно е оваа гледна точка да ја искажал С. Сорочан дека каганот само формално се обидел да го исполни ветувањето дадено на Тибериј, а тој самиот, откако специјално организирал бегство, чекал понатамошен развој на настаните. Како и да е, Јустинијан, навреме предупреден, презел енергични мерки за да се спаси. Го поканил Папациј на разговор лице в лице и го задавил со конец. Потоа на ист начин го убил Валгиц. По ова ја испратил сопругата кај нејзиниот брат во Хазарија, што подеднакво може да се протолкува како гест на навреда и како грижа за нејзината безбедност и тајно побегнал од Фанагорија. На рибарски брод стигнал до пристаништето Симбол (Балаклава) недалеку од Херсон. Таму тајно стапил во контакт со мала група поддржувачи што ги имал во градот и со нив отпловил на брод до устието на Дунав. Оттаму му се обратил за сојуз и помош на владетелот на Дунав, гугарскиот хан Тервел, ветувајќи му многу придобивки и раката на неговата ќерка. Тервел спремно одговорил на понудата и на чело на својата војска, заедно со Јустинијан, заминал кон Цариград. Откако три дена стоел под градските ѕидини, Јустинијан ноќе, придружуван од мала чета, влегол во градот преку подземен водовод. Јустинијан ги погубил и двајцата негови претходници, Тибериј и Леонтиј, така што најпрвин ги влечел околу хиподромот и ги газил под своите нозе. Како што ветил, великодушно ги наградил Бугарите кои подигнале шатори веднаш до палатата Влахерна. Тервел ја добил титулата Цезар, следната најважна титула по царската титула, што било првпат во историјата на Византија на странец да му биде доделена таква функција. Јустинијан му подарил царски облеки, го седнал до него на престолот и му наредил на народот да му ги даде истите почести како него. Но, второто од ветувањата дадени на Тервел веројатно останало неисполнето. Ниту еден извор не го спомнува неговиот брак со ќерката на Јустинијан.

Откако ги извршил неопходните егзекуции на сите свои непријатели, Јустинијан испратил голема воена флота во Хазарија за да ја врати својата сопруга. Попатно, флотата наишла на невреме и делумно потонала. Можеби Јустинијан се сомневал дека каганот доброволно ќе се откаже од својата сестра, но тој не направил никакви пречки и учтиво му рекол на царот:Во 706 година, Теодора и нејзиниот син, по име Тибериј, биле безбедно донесени во Цариград. Јустинијан им ги дал титулите август и августа и официјално ги крунисал за негови совладетели. Веројатно во исто време или малку подоцна самиот каган го посетил главниот град. Неговата чест се одржала во базиликата со златна купола , зад Милион (веројатно се однесува на цистерна базилика ). Таму биле подигнати и статуи на Јустинијан и Теодора, при што Јустинијан бил прикажан клекнат .

Појавата на Хазарите во Херсон мини|365x365пкс| Урнатините на Херсон, современ поглед мини|365x365пкс| „Зенонова кула“ Поглед од перибола