Младен Јуран (Загреб, 8 мај 1942) – хрватски режисер, сценарист и глумец, а воедно и автор со номинации за Златна Омба, главната филмска награда на Латинска Америка, и за „Мелиес д’Ор“, за најдобар европски фантастичен филм, крунисан со првите и ретки хрватски филмови во официјалната конкуренција на светските фестивали од категоријата А, со номинација за Оскар, златни медали во Белград и Златни арени во Пула кои се тематски поврзани со корените и емиграцијата.

Како млад автор, студент на познатиот американски драмски педагог Ли Стразберг лично и во париските кинотеки, заедно со неговото драмско образование и дебитирање во престижниот француски театар ТНП и во француското кино, особено заинтересиран за филмското наследство, тој режирал серија играни филмови во кои на истражувачки и есеистички начин пристапил кон неистражената историја на хрватското кино:

„Создавајќи исклучителен културен пробив, одговорен за воспоставување нова перспектива за историјата на филмот во Хрватска, значително влијаејќи врз филмското образование на идните генерации филмолози, научници и филмски професионалци, а за својата иновација бил наградуван повеќе пати... - д-р сц. Мато Кукуљица, 2002“.

Биографија Роден во 1942 година во Сплит каде и завршил оснонво и средно образование во 1960 година, а по дипломирањето на Економскиот факултет во Загреб во 1964 година, отишол во Париз каде што дипломирал на студиите за драмски уметности на „Високото училиште за драмска уметност „Чарлс Далин“ при Националниот народен театар“, Жан Вилар, во Палатата на Шајо, во 1968 година, и стажирал кај Ли Стразберг, во Актерското студио во Њујорк.

За време на студиите, настапувал како актер и бил асистент на режисерите, Мед Хондо, Мајкл Какојанис (1965), Абел Ганс (1967).

По враќањето во Хрватска веќе го имал своето деби со кратките експериментални филмови „Берберница“, „До крај и назад“, и ТВ серии, и документарни и играни, со повремена ко-сценариска соработка со писателот Звонимир Милчец:

„Последен пост Загреб “, документарна серија во околу 20 епизоди за алтернативниот живот во Загреб (со музика компонирана од Бошко Петровиќ), „Поздрави од Загреб“, „Загребски паноптикон“, „Сцени од минатиот век“

и кратките и среднометражните филмови:

„Страв во долината на потокот Близнец“, „Денот на шарените облаци родени од морето - Џејмс Џојс во Пула“, „Хрвати и Америка“, „Стариот албум на Ел Пио“ за пулсирањето на градскиот живот во хрватската метропола и донекаде заборавените автентични урбани сензибилитети.

Снимал играни и документарни есеи во препознатлив стил, единствен можен за контрола на табу теми во тоа време, во стилот на „комедија дел арте ал импровиз“, адаптирајќи пишани или животни приказни од Загреб и Хрватска, испреплетувајќи го снимениот материјал со фикција и фактички автентичен-архивски филмски материјал, во соработка со познатите актери Свен Ласта, Ена Беговиќ, Рељо Башиќ.

Дела Во 1988 година го снимил својот прв игран филм, „Триесет коњи“, базиран на истоимениот роман од Иво Брешан, базиран на истоимената новела од Вјекослав Калеб (и вистинска приказна), остра црна комедија со голем број популарни актери (Борис Дворник, Јосип Генда, Свен Ласта, Милена Дравиќ, Милан Штрљиќ), која го осудувала грабежот на повоената национализација, со последица од презентација типична за тоталитарен систем - филмот бил потиснат.

Борис Дворник бил Баре Цуковиќ, амбициозен столар, татко на четири деца, кој во 1946 година одлучил да го преземе управувањето со национализирана воденица иако не разбирал како да управува со моторот на воденицата и така се впушта во голема авантура, сакајќи да изгради кариера што ќе го одведе до висока политичка позиција.

За време на Хрватска војна за независност, во 1993 година, следеле долгометражните играни филмови „Додека има срце, че ја има и Кроција“ – А.Г. Матош, базирани на негово сопствено сценарио (соработка со Недељко Фабрија) – ретроспектива на животната авантура на Матош (Томислав Мартиќ), моралот, политиката, културата, љубовта и острите мисли за нас, интригантна и порелевантна денес од кога било.

Филмот за Хрватска војна за независност; „Лимено срце “ (1994) претставувала психолошка воена драма за двајца протагонисти од рок генерацијата: Видра (Славко Јурага), инвалид од војната, и Жац (Филип Шоваговиќ), успешен бизнисмен во целосната иконографија на војната „Профитер“ – сценарист Ненад Марјановиќ Зулим, а оригинална музика напишана од Арсен Дедиќ.

Краткиот филм „Трансатлантски“ (1981), надреалистички приказ на трагичната судбина на еден хрватски емигрант, бил награден со златен медал за најдобар краток филм на Фестивалот на југословенски документарен и краток филм во Белград во 1982 година, и критичарите го сметале за еден од најдобрите југословенски кратки филмови некогаш направени.

Дури и пред краткиот игран филм, тој се обидел да направи долгометражен игран филм со истата табу тема од непознатата историја на хрватската емиграција, но оваа идеја ја реализирал дури по падот на комунизмот.

Во независна Хрватска, тој конечно го снимил долгометражниот филм „Трансатлантски“ (1998) кој бил базиран на негово сценарио и во соработка со Мате Матишиќ и Божидар Виолиќ, а филмот претставувал првиот хрватски филмски еп за хрватската имиграција во Америка.

Истоимениот игран филм, со имиња почнувајќи од австралиската дива со хрватско потекло Мелита Јуришиќ и Филип Шоваговиќ, Борис Дворник, Ален Ливериќ, Реља Башиќ, Иво Грегуревиќ, Матија Прскало, па се до Мартин Шин како специјален гостин (глас во прологот на филмот), со лирска музика на песната и темата на филмот од Ненад Бах (Можеме ли да одиме повисоко?), изведена со симфониска музика од режисерот и композитор Алан Бјелински, со аранжман на музика од Бруно Бјелински.

Филмот бил глобално прифатен, добитник на 4 Златни арени на фестивалот во Пула во 1998 година и наградата Кодак, со рекорден број гледачи на хрватската телевизија (до 2016 година, над 5,500,000 гледачи), избран како прв независен хрватски филм во официјалната конкуренција на фестивал од категорија А - го отворил Меѓународниот филмски фестивал во Мар дел Плата во 1999 година, номиниран за највисоката филмска награда во Латинска Америка, Златниот Омбу - откако бил прикажан во официјалната програма на друг фестивал од категорија А, Меѓународниот филмски фестивал во Москва во 1999 година и во холивудските кина, номиниран за Оскар, 71-ви Оскари, за најдобар странски филм на годината во 1998 година.„Трансатлантски е филмски еп за имиграцијата, корените, Хрватска, Новиот свет (Америка), организираниот криминал, емиграцијата, љубовта, осаменоста, судбината, егзистенцијалните димензии на животот на секого, без разлика дали се монументални или само обични, безначајни, но сепак човечки. Оваа табу тема (емиграцијата, „усташката“ дијаспора и „татковинскиот патриотизам“, поранешна Титова Југославија) на хрватската култура е брилијантно реализирана во жанрот на социо-психолошка драма со елементи на мелодрама и на криминалистички и авантуристички филм - филмски ораториум во стилот на Михаел Чимино.“ - Р.Г. Тили, 2003. Целометражниот игран филм ,„Потонатите гробишта“ (2002), бил базиран на истоимениот роман од писателот Горан Трибусон и претставувал хорор поезија на терор, психолошка неизвесност, збогатена со елементи на трилер за убиство и амнезија, надреалистички приказ на воената катастрофа во Хрватска во 90 години од минатиот век.

Со толкување на пресвртницата на семејните тајни на повратниците од страна на емигрантите Свен Медвешек и Барбара Нола и со симфониска музика од композиторот Игор Куљериќ, и сценариото и актерската соработка на добитникот на „Оскар“ Јиржи Менцел, во улогата на перфидниот доктор Јаворски.

Филмот бил номиниран за наградата „Мелиес д'Ор“ за најдобар европски фантастичен филм, на Меѓународен фестивал на фантастичен филм во Брисел, 2003 година.„Хорор филмот на Младен Јуран „Потонатите гробишта“, кој победи на Фестивалот на научна фантастика во Брисел, прикажува човек на средна возраст кој се враќа на (...) ... развој на драмата, изграден врз елементи на трилер и повремена комедија или гротескни ситуации. Режисерот го направил филмот со извонредно чувство за ритам, рафинирано око за детали, создавајќи вистински ликови. И покрај провокативната тема, тој е од ненадминлив квалитет.“ - Андре Дојч, Variety, 2004 Верен на темите за емиграцијата и корените, во 1982 година направил долгометражен документарец за пионерската историја на хрватската кинематографија, „Живи фотографии“, во ко-сценариска соработка со историчарот Иво Шкрабал, со тогашниот никогаш досега невиден прв филмски кадар од Хрватска, издвоен од почитуваните филмски теоретичари д-р Анте Петерлиќ и д-р Мате Кукуљица како „исклучителен културен пробив што создаде свест за историјата на хрватската кинематографија, заслужен за воспоставување нова перспектива за историјата на филмот во Хрватска и влијанието на образованието на идните хрватски филмски работници и филмска наука“ - Златен медал на Фестивалот на југословенски документарен и краток игран филм во Белград, 1982 година.

Така 4 децении подоцна во 2006 и 2008 година, по обемно истражување, Јуран направил продолженија на трилогијата „Живи фотографии 2 и 3“, исто така долгометражни документарци - наградуваните филмови „Училиште за јавно здравје - Нашата непозната филмска индустрија“ (1984) и д-р Андрија Штампар, визионер. (2012).

Во 2016/17 година, на 100-годишнината од првиот хрватски, загрепски игран филм „Брчко во Загреб“, Јуран реализирал, во коавторство со својот син, мултимедијалниот уметник Игор Јуран, долгометражен колажен филм, со документарни елементи и пеење, за колективно програмираниот „терор на заборавот“ на потеклото на хрватската кинематографија – Холов синдром, почетокот на хрватскиот професионален филм – роден за да умре, дигест симбиоза на неговите рани долгометражни недовршени (но зачувани) филмови во Југославија (како дел од долгометражно-документарната серија РТЗ „Подрав од Загреб“ и „Загрепски паноптикум“, на пример – со Ена Беговиќ во улогата на познатата актерка Љерка Шрам), реализиран во традицијата на првите хрватски долгометражни неми филмови, интерполирани со археолошки остатоци од идеолошки негирани, изгубени и заборавени големи филмови со хрватско филмско потекло (кои не заостанале зад светските трендови од тоа време).

Во иновативната колажна структура, прерабортката на првиот игран филм снимен во Хрватска , „Напад врз Народната банка во Риека“, 1909 година, се издвојувал со протагонистите, двајца руски ограбувачи на банки (Ален Ливериќ, Јасмин Мекиќ) , а во филмот, Реља Башиќ, алтер егото на авторот, алијас иконата на хрватскиот филм „Господин Фулир“, сега „Ел Пи“ – Лујо Пипиќ, бил воден од фаустовската идеја за враќање на младоста, почнувајќи од фактот дека за гледачот секој филм (Ѓаволски изум) претставува сегашност.

Ел Пи сонувал за раните полузавршени филмови на Јуран во традицијата на првите хрватски играни филмови, напуштени на ужасот на заборавот, структурно слични на оние што исчезнаа снимени од првиот хрватски професионален кинематографер Јосип Хала, чие име исто така беше заборавено во индоктринираната тишина на дваесеттиот век.

Младен Јуран се вратил во театарот во 1996/1997 година, во Хрватскиот народен театар во Риека и Хрватскиот камерен театар во Задар со претставата „Судбината на поетот“ од Тихомил Маштровиќ, со Славко Јурага, Оливер Баљак и Ален Ливериќ во потрага по идентитетот на поетот Петар Прерадовиќ, австриски офицер кој го заборавил мајчиниот јазик и се занимавал со спиритуализам.

Од една страна, илиризмот на Гаје како наднационална идеја, а од друга страна, рационалниот национализам на преродбеникот Анте Кузманиќ.

Помеѓу овие две идеологии, кои се вртеле кај Хрватите од почетокот на националната свест до денес, се нишал приватниот живот на Прерадовиќ, неговата страсна љубов кон Павица де Понте.

Награди

Златен медал, Белград 1982.

Трансатлантски, краток филм

Златен медал, Белград 1983.