Кипријан Рачанин (XVII век – почеток на XVIII век) бил српски јеромонах, книжевник, препишувач и илуминатор, еден од најзначајните претставници на Рачанската книжевна школа. Потеклото, местото и годината на неговото раѓање не се познати. Во своите записи Кипријан намерно не ги наведувал личните податоци за себе, што е карактеристично за монашката книжевна традиција од неговото време. Познато е дека дејствувал во манастирот Рача на Дрина, каде што се формирал во рамките на тамошната препишувачка традиција.
Кипријан спаѓал меѓу најобразованите и најплодните монаси на Рачанската школа. Во манастирот Рача се занимавал со препишување и украсување на ракописи, а неговата книжевна дејност се одвивала во периодот на преминот од српскословенската книжевна традиција кон новите форми на српската писменост. Во неговите дела се забележуваат елементи на народниот јазик, како и извесни промени во правописот, што го прави значаен за развојот на подоцнежната српска книжевност.
По разорувањето на манастирот Рача во текот на Големата турска војна, Кипријан, заедно со други рачански монаси, преминал на север од реката Сава и Дунав. По преселбата во Хабсбуршката Монархија извесно време престојувал во Срем, а потоа се населил во Сентендре. Таму, во близина на црквата „Свети Лука“, основал препишувачка школа и книжевна работилница. Околу оваа школа се формирала група рачански монаси и книжевници, меѓу кои особено се истакнува Гаврило Стефановиќ Венцловиќ. Со тоа Кипријан има значајна улога во пренесувањето на книжевната традиција на манастирот Рача во новите српски населби во Унгарија.
Најпознатото дело што традиционално му се припишувало на Кипријан е „Буквар словенских писмен“, ракописен буквар од 1717 година. Меѓутоа, современите книжевноисториски истражувања го доведуваат во прашање неговото авторство и го припишуваат букварот на Гаврило Стефановиќ Венцловиќ. Затоа Кипријан не треба без резерва да се наведува како автор на букварот од 1717 година.
За најзначајно оригинално дело на Кипријан се смета „Стихира на светиот кнез Лазар“, создадена во рамките на култот кон кнез Лазар и подоцна вклучена во српската богослужбена книжевност. Неговото творештво опфаќало и други црковнокнижевни текстови, преписи и состави, а бил познат и како вешт илуминатор.
Кипријан Рачанин припаѓал на последната генерација на Рачанските книжевници кои го поврзуваат периодот на српскословенската книжевност од крајот на XVII век со книжевниот развој на српските заедници во Хабсбуршката Монархија во првите децении на XVIII век. Неговата дејност во Сентандреја придонела за зачувување и продолжување на рачанската препишувачка традиција и за развојот на српската книжевна култура по Големата преселба од 1690 година.
Категорија:Српски писатели Категорија:Српски монаси