Ѓоктурците (старотуркиски: Kök Türük или Türük Bodun; кинески: 突厥, Tūjué), биле туркиски народ од средновековна Внатрешна Азија. Тие го создале првиот политички ентитет што официјално го употребил името „Турк“ и го основале Првиот туркиски каганат (552–околу 630), а подоцна и Вториот туркиски каганат (682–744). Нивното владеење оставило траен белег врз историјата, културата и етничкиот идентитет на туркиските народи.

Потекло и основање Ѓоктурците потекнуваат од владејачкиот клан Ашина. Според кинеските извори, околу 439 година дел од нив се преселиле во Алтајските Планини под власт на Рурaнскиот каганат. Во легендите што кружеле меѓу самите Ѓоктурци, нивното потекло се поврзувало со митска волчица – мотив што се среќава и кај други степски народи.

Во средината на VI век, под водство на Бумин Каган (умрел 552), тие најпрвин му помогнале на руранскиот владетел да го задуши бунтот на Тиеле и Ујгурските племиња. Кога Рураните одбиле да му дадат принцеза како награда, Бумин се свртел против нив. Во 552 година, во сојуз со кинеската династија Западна Веј, ги поразил Рураните и го прогласил основањето на Туркискиот каганат со средиште во светата област Ötüken (во денешна централна Монголија). Неговиот брат Истеми го презел управувањето со западните територии. За кратко време каганатот се проширил од Манџурија на исток до Црното Море на запад, станувајќи првата трансконтинентална степска империја по Хуните.

Прв туркиски каганат (552–околу 630)

Под владеењето на Мукан Каган (553–572) и Таспар Каган, ѓоктурците ја достигнале својата најголема моќ. Ги уништиле последните остатоци од Рураните, ги покориле Китаните, Хефталитите и други народи, и воспоставиле дипломатски и трговски односи со Кина, Сасанидска Персија и Византија. Контролирале важни делници од Патот на свилата.

Кон крајот на VI век каганатот се поделил на Источен и Западен туркиски каганат поради внатрешни судири. Источниот дел паднал под власт на кинеската династија Танг во 630 година, а западниот околу 657 година. Следел период на кинеска доминација.

Втор туркиски каганат (682–744)

Во 682 година Илтериш Каган (познат и како Кутлуг), со клучна помош од искусниот советувач и војсководец Тоњукук, го обновил независното туркиско владеење. Под Капган Каган и особено под Билге Каган (716–734) и неговиот брат Кул Тигин, каганатот повторно станал силна сила во степите. Билге Каган и Тоњукук спровеле успешни воени кампањи и се обиделе да ја зачуваат независноста од кинеското влијание.

Во 744 година, Ѓоктурскиот каганат веќе бил ослабен поради внатрешни борби за власт и проблеми по смртта на силните владетели како Билге Каган. Три туркиски племенски групи — Ујгурите, Басмилите и Карлуците — се здружиле и заеднички го нападнале и го собориле каганатот. Тие ги поразиле последните ѓоктурски владетели и го уништиле нивното политичко господство.

По победата, меѓу самите победници настанала борба за тоа кој ќе ја преземе власта. Басмилите најпрвин се обиделе да го земат водството, но ујгурите ги отстраниле и самите застанале на чело. Така, Ујгурите го основале Ујгурскиот каганат(744–840), кој го заменил Ѓоктурскиот и ја презел контролата над истите територии во Монголија и околните степи (со центар повторно околу светата област Ötüken).

Општество, религија и културно наследство Ѓоктурците биле номадски народ со воена организација заснована на коњанички одреди. На чело стоел каган од кланот Ашина, додека западните области често биле управувани од јабгу. Важни одлуки се носеле на курултај – совет на племенски водачи.

Доминантна религија бил тенгризмот – почитувањето на Тенгри (Небесниот Бог), проследено со анимистички и шамански елементи. Иако имало контакти со будизмот, манихејството и несторијанското христијанство, тенриизмот останал основа на нивниот светоглед.

Најзначајното културно наследство на ѓоктурците се Орхонските натписи (почеток на VIII век) во долината на реката Орхон во Монголија. Натписите на Билге Каган, Кул Тигин и Тоњукук, напишани со старотуркиско (орхонско) руниформно писмо, претставуваат најстарите познати подолги текстови на туркиски јазик. Во нив се раскажува за потеклото на Турците, за нивниот златен период, за кинеското потчинување и за обновувањето на независноста, со јасни предупредувања против претерана зависност од Кина.

Ѓоктурците трајно го вовеле името „Турк“ како политички и етнички поим. Нивната историја, реконструирана главно врз основа на кинески хроники, согдиски извори и самите орхонски натписи, претставува една од најважните епохи во раната историја на туркиските народи.

Категорија:6 век во Азија Категорија:7 век во Азија Категорија:8 век во Азија