Вториот Туркиски Каганат бил средновековна туркиска држава во Централна и Источна Азија, која постоела од околу 682 до 744 година. Во историската литература се среќава и под називот Втор Источнотуркиски Каганат, бидејќи неговото политичко јадро се наоѓало во Монголската Висорамнина, во областа на горниот тек на Орхон. Неговото средиште било во светата област Отокен, која претставувала политички центар на туркиските држави во тој период.

Каганатот бил основан од Кутлуг Елтериш Каган, припадник на владетелскиот род Ашина, по востанието против Танската династија. Со тоа била обновена туркиската политичка власт во Монголската Висорамнина по периодот на танска доминација над Источниот Туркиски Каганат. Најзначајни владетели во неговата историја биле Елтериш Каган, Капаган Каган, Билге Каган и неговиот брат Кул Тегин.

Историја

Создавање

По поделбата на Првиот Туркиски Каганат во источен и западен дел во почетокот на VII век, источниот дел постепено бил потчинет на Танската империја. Во 630 година танските сили го поразиле источниот туркиски каганат, а туркиските племиња во Монголската Висорамнина биле ставени под кинеска политичка власт.

Во следните децении се појавиле повеќе обиди за обновување на туркиската независност. Конечно, Кутлуг, со поддршка на воениот и политичкиот советник Тоникук, организирал востание и постепено обединил дел од туркиските племиња. Во 682 година тој ја обновил независната туркиска држава и ја презел титулата Елтериш Каган.

Основата на новата држава била во областа на Орхон и Отокен. Орхонската долина подоцна станала едно од најзначајните политички и културни средишта на туркискиот свет.

Владеење на Капаган

По смртта на Елтериш Каган околу 691 година, на престолот дошол неговиот брат Капаган Каган. За време на неговото владеење каганатот значително ја проширил својата политичка и воена моќ.

Капаган водел бројни походи против соседните племиња и држави, вклучувајќи ги Танската империја, Киданите, Огузите, Киргизите и Тургешите. Туркиската држава во овој период повторно станала значајна сила во внатрешна Азија. Натписот на Тоникук сведочи за походите на туркиската држава и за нејзините конфликти со соседните народи.

Капаган бил убиен во 716 година. По неговата смрт следел период на политичка нестабилност, по што на престолот дошол Билге Каган, син на Елтериш.

Билге Каган

Владеењето на Билге Каган (716–734) се смета за еден од најзначајните периоди во историјата на Вториот Туркиски Каганат. Неговиот брат Кул Тегин бил еден од главните воени водачи, додека Тоникук продолжил да има значајна политичка улога.

За време на Билге Каган била зацврстена централната власт и биле одржувани дипломатски и воени односи со Танската империја и со соседните племиња. Во овој период биле создадени и најзначајните старотуркиски натписи во долината на Орхон.

Орхонски натписи

Најважните пишани извори за историјата на Вториот Туркиски Каганат се Орхонските натписи, создадени во почетокот на VIII век во Монголската Висорамнина. Меѓу најзначајните се Натписот на Кул Тегин, Натписот на Билге Каган и Натписите на Тоникук.

Натписот на Кул Тегин бил поставен во 732 година во чест на Кул Тегин, додека натписот на Билге Каган бил поставен во 735 година, по неговата смрт. Натписите на Тоникук се нешто постари и содржат историски раскажувања за создавањето и воените походи на обновената туркиска држава.

Натписите се особено значајни бидејќи претставуваат едни од најстарите обемни зачувани текстови на старотуркиски јазик, напишани со старотуркиско писмо. Тие содржат податоци за политичката историја, војувањето, односите со Кина и соседните племиња, како и за политичката идеологија на каганатот.

Во натписите се употребува изразот Türük el за туркиската држава или политичка заедница, а големо место имаат поимите поврзани со каганот, народот и небесната власт.

Општество и државно уредување

На чело на државата стоел каганот, кој потекнувал од владетелскиот род Ашина. Под него се наоѓале високи воени и административни достоинственици, меѓу кои тaрхани и други носители на титули.

Политичката организација се темелела врз племенски и родовски заедници, кои биле обединети под власта на каганот. Воената сила имала централно место во државниот систем, а коњичките единици овозможувале брзо движење на големи растојанија.

Во Орхонските натписи се забележува идејата дека политичкиот поредок зависел од односот меѓу каганот и неговиот народ. Тие истовремено содржат предупредувања за опасностите од внатрешни поделби и од прекумерната зависност од Кина.

Надворешни односи

Вториот Туркиски Каганат одржувал сложени односи со Танската империја. Односите се движеле од воени судири до дипломатски контакти и периоди на мир.

На север и североисток каганатот бил во конфликт со Киданите и други племенски заедници, додека на запад туркиските владетели се вмешувале во политичките случувања во Жетису и во поранешните области на Западниот Туркиски Каганат. Туркиските походи во западните области довеле до судири со Тургешите. Натписот на Тоникук споменува поход против Тургешите и битката кај Болчу во 711 година.

Пад

По смртта на Билге Каган во 734 година, политичката стабилност на каганатот постепено се нарушила. Во следните години се смениле повеќе владетели, а централната власт ослабела.

Во 744 година против каганатот се кренала коалиција составена од Ујгури, Карлуци и Басмали. Последниот значаен каган, Озмиш Каган, бил поразен, а каганската власт во Монголската Висорамнина престанала да постои. На негово место бил создаден Ујгурскиот Каганат.

Падот на Вториот Туркиски Каганат не значел исчезнување на туркиските племиња. Повеќе од нив продолжиле да играат значајна улога во политичката историја на Централна Азија, а дел од нив станале составен дел од новиот Ујгурски Каганат и од други политички формации.

Наследство

Вториот Туркиски Каганат има особено значење за историјата на старотуркиската писменост. Орхонските натписи претставуваат главен извор за јазикот, политичката култура и историјата на туркиските заедници во VIII век.

Орхонската долина, каде што се наоѓале најзначајните споменици од овој период, подоцна продолжила да биде едно од главните политички средишта на степските империи. Подоцнежниот Ујгурски Каганат исто така го поставил своето политичко средиште во пошироката област на Орхон. Денес Орхонската долина е дел од светското наследство на УНЕСКО, при што нејзините археолошки остатоци сведочат за последователното влијание на туркиските, ујгурските и подоцнежните номадски држави во регионот.

Категорија:Ханати