Итало-византиска уметност — стилски термин во историјата на уметноста, кој најчесто се употребува за средновековни слики создадени во Италија под силно влијание на византиската уметност. Првично опфаќа религиозни слики кои ги копираат или имитираат стандардните византиски типови на икони, но насликани од уметници без обука за византиски техники. Ова се варијанти на византиски икони, поголемиот дел од Мадона со Детето, но и од други теми; во суштина тие ја вовеле релативно малата пренослива слика со рамка во Западна Европа. Многу често тие се на златна позадина. Тоа бил доминантен стил во италијанското сликарство сè до крајот на 13 век, кога Чимабуе и Џото почнале да го водат италијанското, или барем фирентинското, сликарство на нова територија. Но, стилот продолжил до 15 век и понатаму во некои области и контексти.

„Maniera greca“ („грчки стил/манир“) претставувал италијански термин што се употребувал во тоа време, а од Вазари и други; тој е еден од првите посткласични европски термини за стил во уметноста. Вазари не бил обожавател, дефинирајќи ја ренесансата како отфрлање на „тој несмасен грчки стил“ („quella greca goffa maniera“); други ренесансни писатели биле слично критични. Voulgaropoulou, 201–203; Omissi, Adrastos, "Byzantium and Italian Renaissance Art" ; Vasari, "Life of Giotto" : "Là dove venuto, in poco tempo, aiutato dalla natura et ammaestrato da Cimabue, non solo pareggiò il fanciullo la maniera del maestro suo, ma divenne così buono imitatore della natura che sbandì affatto quella goffa maniera greca, e risuscitò la moderna e buona arte della pittura, introducendo il ritrarre bene di naturale le persone vive, il che più di dugento anni non s'era usato; e se pure si era provato qualcuno, come si è detto di sopra, non gli era ciò riuscito molto felicemente né così bene a un pezzo come a Giotto."

Овој стил исто така ги опфаќал и вистинските византиски икони во Италија; до ренесансата тие биле увезени во голем обем од Крит, во тоа време дел од Венеција. Особено во подоцнежните периоди, термините опфаќаат и слики направени во Италија од грчки или уметници обучени на грчки јазик; некои од нив тешко се разликуваат од делата на Критската школа, главниот извор на грчки увоз во Европа. Во средината на 20 век, многу од нив ѝ се припишувале на венецијанска Далмација, која денес е помалку популарна меѓу научниците. Венето-критски е современ термин за вакви слики.

Според Џон Стир, „до 13 век ... сите италијански местни школи [на сликарство] биле провинциски варијанти на средишната византиска традиција“. Поголемиот дел од уметниците на итало-византиското сликарство се непознати, иако се познато некои факти за подоцнежните преодни фигури како што се Копо ди Марковалдо во Фиренца (активен кон средината на 13 век), и Берлингиеро од Лука (активен околу 1228–42). Златниот стил поттикнувал силни контури во насликаните форми, а „фигурите се формирани од апстрактни, но експресивни форми дизајнирани да распознаваат различни делови од телото или парчиња облека, а воедно создаваат прекрасни шари.“

Термини

Терминот „италовизантиски“ се употребува за скулптура многу поретко, бидејќи Византијците не обезбедиле големи модели за следење за таа скулптура. Може да се користи за слонова коска, мозаици и слично. Во архитектурата, тоа е речиси неизбежен термин што се употребува за Свети Марко, Венеција и неколку други многу стари објекти во Венеција (на пример, Фондако деи Турки) и на малите острови Торчело (Торчелската катедрала ) и Мурано во лагуната, но не се користи често за други згради (сè до преродбите во 19 век, како што се Вестминстерската катедрала и Бристолско-византискиот стил). Дури и остатокот од венецијанската готска архитектура не ѝ должи многу на Византија. Mack, Rosamond E., Bazaar to Piazza, 2002, 8-14, University of California Press, , , google books; Mack instead emphasizes architectural influences from the Islamic world.

Луѓето од деловите на јужна Италија и Сицилија управувани од Византијците за време на развиениот среден век честопати продолжиле да зборуваат грчки сè до околу 16 век и имале грчко-православни религиозни обичаи. Тие и работите поврзани со нив може да се наречат итало-византиски, или алтернативно „итало-грчки“ или „итало-албански“. Источнокатоличката италијанско-византиска или италијанско-албанска католичка црква била основана за да им овозможи да ги задржат православните традиции во рамките на Католичката црква; денес има околу 70.000 членови, не сите во Италија.

Варијанти на „maniera greca“ во современи извори, како што се инвентарите, вклучуваат „alla greca“, „more greco“, „grechescha“ и „pittura greca “, како и оние што го употребуваат „Критски“ или „Candia“, венецијанското име за Ираклион, тогашен, а и денешен главен град на Крит. Овде спаѓаат „квадро а ла кандиота“ и „квадро кандиота пиколо“ („мала слика од Кандија“); тие веројатно најдобро се сметаат за карактеризација според стилот, а не запис за местото на потекло. Особено за венецијанските слики, современата историја на уметност може да употребува местни термини како што се scuola veneto-bizantina („Венецијанско-византиска школа“) или „Византиска (грчко-венецијанска) школа“, особено на италијански јазик.

Барокна скулптура „Maniera greca“ имала поинакво значење од 17 век, кога опишувала тренд во барокното вајарство особено поврзан со Франсоа Дикесноа, фламански скулптор кој работел во Рим и неговите ученици како што е Ромбо Пауелс. Неговата Света Сузана (1633) во Санта Марија ди Лорето, Рим претставува таков пример. Во тоа време дури и уметниците во Рим можеле да видат многу малку вистинска античка грчка скулптура, а нивната идеја за „грчкост“ е прилично суптилна и тешка за реконструкција денес; во голема мера таа се однесува на хеленистичката скулптура отколку на онаа од претходните периоди, и дава повоздржан и помалку драматичен стил на барок од оној на Бернини.

Историја

Се вели дека итало-византискиот стил на икони станал вообичаен по ограбувањето на Цариград во 1204 година од страна на крстоносците во текот на Четвртата крстоносна војна. Пленот донесен во Европа вклучувал голем број на икони, што веројатно ја стимулирало побарувачката за повеќе и им обезбедило модели на местните уметници. Преносното таблосликарство не било вообичаена форма на Западот пред грабежот, иако пристигнале неколку византиски примери и честопати биле многу почитувани, а неколку биле местно произведени, како што е веројатно Богородица на милосрдието од 7 век. Во 13 век, исто така, се забележува голем пораст на поклонението кон Дева Марија, предводено од Францисканскиот ред, основан пет години по грабежот. Во овој момент, повеќето примери веројатно биле направени за цркви или за големи домаќинства; тие подоцна имале тенденција да бидат оставени на црквите.

Причините и силите кои довеле до развојот на олтарските живописи не се генерално согласни. Поставувањето украсени кивори на светци на или зад олтарот, како и традицијата на украсување на предниот дел од олтарот со скулптури или текстил, им претходеле на првите олтарски фигури. Во текот на 13 век, литургиските промени (кои биле поништени дури во 20 век) го сместиле свештеникот да ја служи миса на истата страна од олтарот како и собранието, па со грбот свртен кон нив поголемиот дел од времето. Ова го поттикнало создавањето олтарски слики зад и над олтарот кои претставувале визуелен побожен фокус. Повеќето поголеми итало-византиски слики биле олтарски слики, за кои наскоро се развила елаборирано врамената полиптих или „композитна олтарска слика“. Овие биле особено чести во Венеција, каде што големите мурални модели во фреска биле ретки; мозаикот бил многу претпочитан, но премногу скап за поголемиот дел од црквите. Паоло Венецијано (активен приближно од 1321 до 1360 година) го предводел развојот, со стил кој е „сè уште византиски“, но сè повеќе под влијание на готската уметност што се развивала северно од Алпите и лични елементи. Сепак, влијанието од Џото станало „речиси целосно отсутно“.

Во подоцнежниот дел од 13 век, двајцата водечки сликари во северна Италија, Чимабуе во Фиренца (активен околу 1270–1303) и Дучо во Сиена (активен околу 1268–1311) биле обучени и високо вешти во итало-византискиот стил, но исто така го развивале во нови насоки во однос на претставувањето на цврстината и длабочината, и олабавувајќи ги вековните византиски пози. Овој пристап, и неговиот понатамошен развој од страна на Џото, полека го прифатиле главните работилници во другите градови, но многу помалку познати фигури во помалите или подалечните градови и места го продолжиле стариот стил подолго време.

Камбрeјска Богородица е релативно доцно дело, веројатно насликано околу 1340 година во Италија, можеби во Пиза, во никој случај не целосно во стариот итало-византиски стил. Еден грчки научник го опишал како „дело кое најверојатно ниту еден Византиец од тој период не би го препознал како грчка икона“. Ова дело има особена значајност бидејќи до времето кога еден каноник од катедралата во Камбре го купил за катедралата во 1450 година, се верувало дека е оригиналниот портрет на Богородица насликан од Свети Лука Евангелистот и бил многу копиран од раните холандски сликари. Некои копии се очигледно холандски по стил, иако ја зачувуваат позата и деталите од оригиналот, но други за кои претходно се сметало дека се направени во Италија, всушност, можеби биле направени во Холандија од местни уметници.

Маниера грека преживеала и била заменета од врвните италијански сликари, всушност станала почеста, бидејќи зголемениот просперитет и евтиниот критски увоз ја прошириле можноста за поседување икона за домот на економска скала. До 16 век, како што било откриено од инвентарите, поседувањето икони „ала грек“ било многу честа појава во благородничките домаќинства и кај постарите свештеници, и се ширело во домовите на средната класа, а со текот а времето и кај работничката класа.

До 1615 година, едно истражување покажало дека извонредни 81% од домаќинствата на венецијанските работници поседувале уметнички дела од некаков вид; кога станува збор за икони, тие најчесто биле многу мали, а можеби претежно од критски увоз. Сепак, до овој период иконите „ала грка“ започнале да изгледаат старомодни, иако некои останале до 18 век. Критската индустрија за икони веќе усвојувала посовремени западни стилови, со одреден успех, а бавното губење на Крит од страна на Османлиите од 1645 до 1669 година сериозно ги прекинало снабдувањето.

Како што стилскиот јаз помеѓу современото италијанско сликарство и италовизантиските (или грчките поствизантиски) икони се зголемувал, постојат докази дека барем некои Италијанци ја сметале maniera greca за супериорна од молитвена гледна точка. Ова делумно се должело на перцепираната автентичност на композициите или позите на византиските икони, за кои се верувало и биле прогласувани од православните, дека останале непроменети од самиот почеток на христијанството, а во неколку случаи произлегуваат или од чудотворна ахеиропоета или „икони ненаправени од човечки раце“, или од наводни портретни слики на Христос или Богородица насликани од житието, од Свети Лука или други. Некои, особено меѓу свештенството, сметале дека убавината и поголемиот натурализам на поновите италијански стилови го одвлекуваат вниманието од побожноста.

Грчките оригинали добиле доцен пораст на популарноста во децениите по падот на Цариград во 1453 година, кој донел нов прилив на Грци и икони во Италија. Помеѓу истакнатите колекционери бил и папата Павле II (починал во 1471 година), кој до 1457 година имал 23 микромозаични икони и 13 насликани или релјефни. Некои подоцна му припаднале на Лоренцо де Медичи, кој поседувал 11 мозаични икони по неговата смрт во 1492 година. Грчкиот кардинал Висарион подарил неколку икони на црквата „Свети Петар“ во Рим, а му позајмил грчки ракописи на Франческо д'Есте за да ги копира; многумина од д'Есте имале некои од иконите на Павле II.

Западно сликарство пред околу 1200 година