Новгородска школа — историскa и регионалнa школа на античката руска уметност од 12 до 16 век. Се развила на територијата на Новгородската Република и била една од најзначајните антички руски школи за архитектура, иконопис и фрескоживопис. Во 13-14 век, Псковската школа за архитектура и монументално сликарство се одвоило од Новгородската школа. Архитектонските структури на Новгородската школа го сочинуваат поголемиот дел од историските споменици на Новгород и неговата околина, кои денес се вклучени во Списокот на светско наследство на УНЕСКО.
Историја Велики Новгород во предмонголскиот период (пред монголско-татарската инвазија од 1236 година во источните руски земји) бил еден од главните центри на словенската култура. Градот имал добра стратешка полошба и во географски поглед. Во 1238 година, монголската коњаница навлегла во Владимир, го опустошила градот и ги убила неговите жители. Монголците ги опустошиле Москва и Суздаљ, но потоа монголската војска се свртела кон југ и не стигнала до Новгород; градот останал слободен, на што руските славофилски историчари му припишувале симболично значење.
Христијанството навлегло во словенските земји не само од југ, од Византија, туку и од запад од 8 век, заедно преку ирските мисионери. Тие ја носеле и грчката и латинската култура. Стара Ладога била „портата кон север“ за скандинавските влијанија а „Портата кон Западот“ бил Велики Новгород. Жителите на градот примиле различни идеи: „Западниот рационализам, проповедите на бенедиктинците. Заедно со рускиот, низ улиците се слушале и германскиот, полскиот, шведскиот и италијанскиот јазик на Велики Новгород. Ханза на северноевропските градови, формирана во 1367-1370 година, имала свое претставништво во Новгород. Карсавин Л. П. Монашество в средние века. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 62—67. — URL: http://annales.info/evrope/small/msv.htm
Вечевското ѕвоно – симбол на слободата и независноста на градот – било преземено од жителите на Новгород од Западот. Монаштвото во Северна Европа се одликувало со мисионерски и образовни активности, како и, особено, со практиката на ѕвонење за повикување на верниците (обичај кој не бил прифатен во Византија). Готскиот двор, во чиј состав била и црквата „Св. Олаф“ (1029–1030), бил основан во Новгород во текот на X и XI век; Германскиот двор, со црквата „Св. Петар Апостол“, бил основан подоцна, кон крајот на XII век. Жителите на Новгород исто така основале свој трговски пункт на шведскиот остров Готланд. Во 1207 година, на новгородскиот Торг (пазарната област на десниот брег на реката Волхов) била изградена црквата „Св. Параскева“ (Римската девица) – чие почитување било поврзано со она на Свети Никола од Бари и Свети Климент, четвртиот епископ на Рим..
Главни објекти
11 век мини|Катедрала „Свети Ѓорѓи“ Во тврдината, епископот Јоаким „изградил дрвена црква посветена на Света Софија со тринаесет куполи“, слична на онаа во Киев. Од 1045 година, по наредба на синот на киевскиот принц Јарослав Мудриот, Владимир Јарославич, кој бил назначен од неговиот татко да владее во Новиот Град (1036-1052), тие започнале да ја градат камената катедрала Света Софија (1045-1050). Работата веројатно ја извршиле киевски ѕидари. Ова го објаснува композицискиот дијаграм, сличен на оној во Киев: пет кораби со хорови и скалеста кула.
До тој период, во Новгород немало камена градба, кое индиректно е потврдено со доаѓањето на тимот од Киев. Сепак, во композицијата на храмот, во односите меѓу поделбите на фасадите, постои забележлива недоследност. Веројатно е дека многу детали се појавиле за време на процесот на градење. Внатрешноста (не надворешноста) имала галерии од три страни. Првично биле наменети да бидат еднокатни, а подоцна биле претворени во двокатни згради (кои денес не се зачувани). Ѕидарството на зградата е делумно слично на она во Киев, со вдлабнат ред од наизменични римски тули и варовнички плочи, но поединечните структурни елементи - сводови и засводени надвратници - се изработени од тула. Ѕидарството на главниот дел вклучува калдрма, па затоа не изгледа мазно и „шарено“, како во зградите во Киев. Ѕидовите на катедралата останале немалтерисани сè до средината на 12 век. Грубото ѕидарство од необработен камен во комбинација со розов цемент, радијалната тулена структура на засводената ѕидарија, истрошениот цемент со засеци под квадратната ѕидарија, заедно со малку вдлабнати редови, ѝ давале на зградата необичен живописен квалитет. Во исто време, „надворешниот изглед на храмот се карактеризира со исклучителна монолитност и конструктивност. Масивните испусти на лопатките ги расчленуваат фасадите на зградата целосно во согласност со внатрешната поделба на просторот.“
Композицијата на храмот, во споредба со Света Софија во Киев, според која градителите се раководеле по кнежевска наредба, била значително поедноставена. Тринаесетте куполи на Света Софија во Киев Новгородците ги замениле со пет куполи поставени на барабани. Новгородскиот храм бил помал од киевскиот: страната на поткуполниот квадрат изнесувала 6,1 m, пречникот на главната купола 6,16 m, а висината 30,8 m, односно петпати поголема од пречникот. Таквиот однос укажува на желба да се надмине катедралата Света Софија во Киев, чија височина до врвот на главната купола изнесувала 28,6 m.
По примерот на новгородската Света Софија, и другите храмови во градот го повторувале односот меѓу пречникот на поткуполнниот квадрат и висината (1:5). Концепцијата за појавата на храмови со тринаесет куполи во Русија под влијание на дрвената архитектура денес се смета за недокажана, па затоа преминот од тринаесеткуполната кон петкуполната композиција треба да се смета не како резултат на особеностите на камената архитектура, туку како стремеж кон поедноставување на композицијата, истовремено зачувувајќи ја најдобрата осветленост на внатрешниот простор во северните географски широчини, бидејќи преку прозорците во барабаните на куполите се осветлувал просторот на страничните капели.
Појавата на скалишната кула во југозападната капела Новгородците ја нагласиле со дополнителна купола на низок барабан. Поради тоа, страничните фасади биле несиметрични. Првично куполите имале шлемовидна форма (нивната форма се менувала во XVI–XVIII век). Прозорците исто така биле проширени кон крајот на XVII век. За првпат биле употребени закомари, но поради асиметријата на композицијата тие не изгледаат како конструктивен, туку како декоративен мотив. Порталот е перспективен, сличен на западноевропските.
Црквата Света Софија била исто така првата во руската архитектура што користела четврткружни засводени тавани и „куполен“ свод што потсетува на западноевропскиот калкан. Генерално, катедралата е 3 метри пократка од Киевската катедрала „Света Софија“, но е и помала по план, што ѝ дава чувство на масивност и моќ. Овие квалитети, како и сложената поделба на внатрешниот простор, изразена со необичниот ритам на лопатките и гредите, односите на хоризонталните и вертикалните поделби, овозможува да се зборува за почетниот период на формирање на оригинална архитектонска школа.
Внатрешноста на црквите во Новгород е построга и поедноставна од онаа во Киев, но е појасно поделена на посебни зони. Наместо мозаици, новогородците ги украсувале ѕидовите со фрески. Дрвени капаци биле вметнати во тесните прозорци - прозорски рамки со тркалезни отвори покриени со мика или стакло - за заштита од зимски мразови во отсуство на греење („ладни храмови“). „Новгородските цркви се епски едноставни, импресивни и моќни, како нивните творци“, напишал Игор Грабар. Многу цркви во Новгород имале надворешни слики (од кои повеќето не се зачувани), обично во вдлабнатини - ниши на западните и јужните фасади.
Сите рани цркви на Велики Новгород биле кнежевски; тие биле изградени по нарачка и според условите на наследната аристократија. Плановите на зградите се униформни - кубни волумени од крстоносен тип со завршување на фасадите во стилот на закомара. Овој тип се развил во Киевската школа за античка руска архитектура. Историјата го зачувала името на мајсторот Петар, веројатно началник на Киевската школа. По завршувањето на катедралата „Света Софија“, екипата најверојатно се вратила во Киев, а каменоградбата во Новгород, како и во Полотск по завршувањето на сличната катедрала „Света Софија“, престанала долго време.
12 век Јужно од Новгород, во 1030-тите, принцот Јарослав Мудриот го основал Јуриевскиот манастир (принцот Јарослав бил крстен со името Ѓорѓи, или Јуриј, во чест на светецот-заштитник на Свети Ѓорѓи Победоносец, па одовде и името на манастирот). Во 1119 година, принцот Всеволод Мстиславич и игуменот Киријак ја основале катедралата „Свети Ѓорѓи“ во рамките на Јуриевскиот манастир. Оваа втора најголема кнежевска градба во Велики Новгород била завршена во 1140 година по смртта на Всеволод.
Претходно во внатрешноста на катедралата се наоѓал делумно избришан натпис: „Овде работеше мајсторот Петар“. Храмот бил изграден од наизменични редови волховски камени плочи и плинфа, врз цементен малтер (без скриен ред). На масивот на храмот, од северозападната страна, била доградена скалишна кула со квадратна основа, која водела до хоровите („полати“) долж западниот ѕид. Однадвор кулата била нагласена со дополнителна купола. Друга купола била додадена заради симетрија. Така настанала оригинална композиција на трикуполната катедрала.
Сите фасади биле расчленети со лопатки и украсени со двостепени ниши. Историчарот на архитектурата Алексеј Некрасов забележал дека мајсторот Петар „во своето уметничко чувство како градител одел по патот кон сè пограндиозно, а истовремено и поедноставно“.Некрасов А. И. Великий Новгород. — М., 1924. — С. 23—25 Во поедноставувањето и нагласувањето на старата композициона шема се поставувале особеностите на новата школа.
Сите три кнежевски градби во Новгород — Георгиевската катедрала на Јурјевскиот манастир, црквата „Благовештение“ на Городиште Николо-Двориштенската катедрала, ги градел мајсторот Петар. мини|Соборен храм на Раѓањето на Богородица. 1119 Во 1117-1119 година, на северната периферија на градот, на десниот брег на реката Волхов, била изградена катедралата „Рождество на Пресвета Богородица“ во Антониевиот манастир. Манастирот бил северно предградие на Велики Новгород и е поврзан со името на Антониј Римјанинот. Последните две кнежевски цркви во Новгород - црквата Јован на Опоки (Јован Крстител на пазарот, 1127) и црквата Успение на Богородица на пазарот (1135–1144) - биле зачувани во незадоволителна состојба и биле обновени многу пати.
Во 1130-тите, надбискупот Нифонт, кој ја водел Новгородската катедра во 1129-1156 година, префрлил екипа ѕидари во Ладога, а потоа, кон крајот на 1140-тите, во Псков, каде што во тоа време се градел посебен вид крстоносна црква со купола. Ова било олеснето од фактот дека во 1136 година, Новгородскиот вече го протерал принцот Всеволод Мстиславич од градот, кој се преселил во Псков. Во оваа година, изградбата на црквата „Успение на Богородица на пазарот“ била прекината и периодот на кнежевската архитектура ефикасно завршила.
По паузата во 1160-тите и 1190-тите, истиот артел се појавил во Велики Новгород, но извршувал различни наредби. Во овој период, конечно бил формиран нов вид црква во Новгород: мала по големина, еднокуполна, кубна по волумен. Составот е поедноставен, а техниките на градење се стандардизирани. Во овој период станало вообичаено храм да се изгради во една летна сезона. Кон крајот на 12 и почетокот на 13 век, во Новгород се појавиле градители од Полотск и Смоленск. десно|мини|229x229пкс| Црквата „Св. Спас“ на Нередица