Конзервација и реставрација на фрески — процес на грижа и одржување на фреските и вклучува документација, испитување, истражување и третман за да се обезбеди нивната долгорочна одржливост, кога е потребно.
Технологија Фреско е техника на муралско сликарство во која пигмент се нанесува на свежо нанесен или влажен варов малтер. Водата делува како еден вид врзивно средство што му овозможува на пигментот да се спои со гипсот, а откако гипсот ќе се стврдне, сликата станува составен дел од ѕидот.
Материјали (хемиски состав)
Фреско хемикалиите се состојат од следново:
Силициум диоксид (песок) Калциум оксид (брза вар) Вода Калциум хидроксид (гасена вар) Јаглерод диоксид Калциум карбонат (варовник)
Калциум карбонатот (варовник) се распаѓа со топлина за да се произведе калциум оксид (негазен вар) и јаглерод диоксид. Потоа калциум оксидот реагира со вода за да формира калциум хидроксид (гасена вар) што е придружено со ослободување на топлина, реакција позната како егзотермна.Gardinali, Piero R. "Chemistry and Fresco Painting". Florida International University. Retrieved 19 November 2015
Пигменти користени од антиката до почетокот на 19 век
Јаглеродно црно – создадено со загревање дрво или друг растителен материјал (амфорен јаглерод) Црна коска – јагленисање на коските или отпад од слонова коска во отсуство на воздух (10% јаглерод, 84% калциум фосфат, 6% јаглерод карбонат) Умбер – Природни минерали црвен бол и цинабрез со силициум диоксид и глина кои ја припишуваат неговата боја (железо(III)-оксид, манган оксид, алуминиум оксид) Црвен окер – природни минерали што содржат силициум диоксид и глина, од кои некои се составени од железен оксид и хематит (безводен железо(III)-оксид) Жолт окер – природни минерали што содржат силициум диоксид и глина, а неговата боја ја припишува на гетит (железен оксихидроксид) Бела липа - креда (калциум карбонат и калцит) Езеро од брош – екстракт од коренот на растението брош (Rubia tintorum) Карминско езеро – екстракт од два вида лушпести инсекти: кохинеал и кермес Реалгар – природен минерал (арсен сулфид) Малахит – природен минерал (основен бакар карбонат) Орпимент – природен минерал (арсен сулфид) Египетско сино – прв вештачки пигмент и користен само во антиката (калциум бакар силикат) Индиго – растителен основен пигмент добиен од растението ваад (Isatis tinctoria L.) Црвено олово – природен минерал миниум (олово(II,IV)-оксид) Зелена земја – природни минерали глауконит или целадонит (алуминиумски силикат)
Присуството на промена на бојата на пигментот, дамки и формирање на биофилм укажуваат на хемиска деградација. Со оглед на разновидноста на органски и неоргански молекули присутни во фреските, на подлогата на фреската можат да растат многу видови микроорганизми, под услов да се обезбедат услови на животната средина (влажност, температура, светлина и pH вредност). Хемиското влошување може да се припише на габите преку нивните метаболити, или преку процеси на асимилација или дисимулација. Во процесот на асимилација, габите ги користат компонентите на фреските како извор на јаглерод преку производство на ензими, додека во процесот на дисимулација, распаѓањето се случува главно со излачување на отпадни производи или лачење на метаболички меѓупроизводи, вклучувајќи киселини и пигменти кои можат да ја оштетат, обојат или обезличат површината.
Влошување на фреските
Фреските се среќаваат во различни видови простори, меѓу кои цркви, антички храмови и гробници, но и во приватни живеалишта и објекти наменети за јавна употреба и забава. Средината во која се наоѓаат има значително влијание врз нивната состојба, бидејќи различните загадувачи можат да реагираат со органските и неорганските материјали употребени при нивната изработка. Овие реакции, како и својствата на самите пигменти, можат постепено да предизвикаат естетско и структурно оштетување на фреските.
Во зависност од техниката на изработка, ѕидните слики имаат повеќеслојна структура, која најчесто се состои од носечка подлога, подготвителен слој и слој со боја. Секој од овие слоеви може да биде изложен на физички, хемиски и биолошки процеси на деградација.
Меѓу најчестите причини за оштетување на фреските и другите видови ѕидно сликарство се зголемената влажност, присуството на соли и атмосферското загадување. Покрај нив, значајна улога може да имаат и биолошките фактори, особено развојот на габи и микроорганизми на површината и во структурата на материјалите. Нивната активност може дополнително да го забрза процесот на распаѓање и да придонесе за постепено влошување на состојбата на фреските.
Хемиска деградација
Физичка деградација
Знаците на пукање и распаѓање на слоевите на боја и формирањето на плускавци од боја се индикативни за физичка/структурна деградација. Индустриските загадувачи содржат гасови и фосилни горива кои реагираат со кислород и вода за да произведат сулфурна киселина и азотни киселини. Овие киселини го претвораат калциум карбонатот (варовник) во калциум сулфат, кој станува растворлив во вода и формира големи кристали во површинскиот слој, предизвикувајќи фреско појавување на меурчиња и лупење. Освен негативните ефекти од загадувачите на животната средина, растот на габи, било на или под површината, може да предизвика поместување на слоевите на бојата, што дополнително придонесува за физичка и структурна деградација на фреските.
Превентивна грижа Фреските што се отстранети од нивниот оригинален контекст и преместени во културни институции имаат предност што се наоѓаат во постабилна средина која постојано се следи, иако се изложени на низок ризик. Сепак, фреските што сè уште се на нивното место на потекло, како што се местата на културно наследство, се изложени на висок ризик бидејќи се ранливи на елементи од животната средина поради големиот обем на туристички сообраќај во комбинација со други загадувачи. Затоа, како и со секој сличен објект, логерите на податоци се корисни за следење на амбиенталните услови како што се температурата и релативната влажност, како и термохигрометриските сензори за следење на микроклимата за фрескоживописи во затворен, отворен или полузатворен простор.
Методи за чистење Чистењето има за цел да ги врати уметничките дела во она што уметникот го замислил; сепак, начинот на кој се чисти уметничкото дело ќе зависи од природата на материјалот што треба да се отстрани. Кај сликите се користат различни органски растворувачи, но најчестиот растворувач е водата, често со хелатирачки агенси, сурфактанти или соли за контрола на pH вредноста. Нанесувањето раствори преку ткаенини, гелови и сунѓери станува норма, поради нивото на контрола што се нуди со држење на системот за чистење на горната површина на уметничкото дело. Ваквите гелови, воведени кон крајот на 1980-тите, обично се емулзии на база на вода згуснати со целулоза или синтетички полимери. Со бавно ослободување на растворувачот, тие спречуваат дел од оштетувањето од оток што слободните растворувачи го предизвикуваат кај слоевите на бојата. Во текот на 1960-тите, стана популарно да се користат синтетички полимери за консолидирање и стабилизирање на фрески - ѕидни слики на база на гипс. Тие изгледаа како совршена замена за восочните премази што се користеа претходно, но со текот на времето стана јасно дека тоа не е случај. Нивното присуство драстично ги променило површинските својства на сликите, предизвикувајќи механички стресови и кристализација на соли под сликата, што довело до забрзано распаѓање. Покрај тоа, самите полимери станаа обезбојни и кршливи. До средината на 1990-тите, ласерското чистење на камен беше воведено и почна да се користи за други материјали како што се позлатени бронзени скулптури и фрески. Голем пробив се случи кога италијанскиот физичар од Националниот истражувачки советски институт за применета физика во Фиренца, Салваторе Сијано, разви метод што користеше уште пократки импулси, со времетраење од само микро до наносекунди. Друга голема иновација во последната деценија е употребата на колоидна наука и нанотехнологија во конзервацијата. Во средината на 1990-тите, колоидниот научник Пјеро Баљони смислил микроемулзија: бистра мешавина од органски растворувач и вода, стабилизирана со сурфактант кој се наоѓа на интерфејсот помеѓу водата и органските фази. Друг необичен метод за чистење на фрески е со употреба на специфични видови бактерии за отстранување на неоргански кори и животински лепила од фреските. Бидејќи бактериите можат да произведат цела низа ензими, тие можат да се справат со сложени проблеми со чистењето, метаболизирајќи органски и неоргански материи во водород сулфид, молекуларен азот или јаглерод диоксид.
Техники за поправка и реставрација Во текот на 18 век, биле усовршени нови техники за реставрација и конзервација на антички уметнички дела, вклучувајќи методи за одвојување на фреско-сликарства од ѕидовите. Одвојувањето вклучува одвојување на слојот боја од неговата природна подлога, генерално камен или тула, и може да се категоризира според употребената техника на отстранување.
Најстариот метод, познат како техника а масело, вклучува сечење на ѕидот и отстранување на значителен дел од него заедно со двата слоја гипс и самата фреска.
Од друга страна, техниката стако вклучува отстранување само на подготвителниот слој од гипс, наречен аричо, заедно со обоената површина.
Конечно, техниката страпо, без сомнение најмалку инвазивна, вклучува отстранување само на најгорниот слој од гипс, познат како интоначино, кој ги апсорбирал пигментите, без да се допира до долниот слој аричо. Во овој метод, на обоената површина се нанесува заштитна обвивка направена од ленти од памук и животински лепак. Потоа одозгора се поставува втора, многу потешка ткаенина, поголема од насликаната површина, и се прави длабок засек во ѕидот околу рабовите на фреската. Гумен чекан се користи за повеќекратно удирање во фреската, така што таа ќе се одвои од ѕидот. Користејќи алатка за отстранување, еден вид шило, сликата и интоначиното прикачено на ткаенината и лепливата обвивка потоа се одвојуваат, од дното нагоре.
Задната страна на фреската е разредена за да се отстрани вишокот вар и е реконструирана со трајна подлога направена од две тенки памучни ткаенини, наречени велитани, и потешка ткаенина со слој лепак. Потоа се нанесуваат два слоја малтер; прво груб, а потоа помазен, покомпактен слој.
Малтерите го сочинуваат првиот вистински слој од новата подлога. Ткаенините од Велатини и потешката ткаенина служат само за олеснување на идните одвојувања и затоа се познати како strato di sacrificio, или жртвен слој. Откако малтерот ќе се исуши, се нанесува слој лепило и фреската се прицврстува на цврста потпора направена од синтетички материјал што може да се користи за реконструкција на архитектурата во која првично била сместена фреската. Откако подлогата целосно ќе се исуши, платнената покривка што се користи за заштита на предната страна на фреската за време на одвојувањето се отстранува со спреј со топла вода и обезбоен етил алкохол.
Пјеро Баљони е исто така пионер во употребата на наночестички за поправка на дотраени фрески. Уметниците генерално сликале директно на влажен гипс од калциум хидроксид, кој реагира со атмосферскиот јаглерод диоксид и формира калциум карбонат (калцит). Со векови, загадувањето и влажноста предизвикуваат распаѓање на карбонатниот слој, а сулфатните, нитратните и хлоридните соли во ѕидовите се рекристализираат, што доведува до влошување на обоената површина. Баљони беше сигурен дека наночестичките ќе ги подобрат конвенционалните методи на конзервација. Неговиот третман инјектира наночестички од калциум хидроксид дисперзирани во алкохол, а нивната големина, само 10–100 nm, им овозможува да навлезат неколку сантиметри во фреските и полека да го реформираат исцрпениот калцит.
Антибиотици како што е амоксицилинот може да се користат за лекување на соеви на бактерии кои живеат во природниот пигмент на фреско, кој може да ги претвори во прав.