Луиш Важ ди Камоиш (околу 1524 или 1525 – 10 јуни 1580) бил португалски поет, кој се смета за најголемиот поет на Португалија и на португалскиот јазик. Неговото мајсторство во стихотворството е споредувано со она на Шекспир, Милтон, Вондел, Хомер, Вергилиј и Данте. Тој напишал значително количество лирска поезија и драми, но најмногу се памти по неговото епско дело Os Lusíadas („Лузијадите“). Неговата збирка поезија Parnaso de Luís de Camões била изгубена за време на неговиот живот. Влијанието на неговото ремек-дело Os Lusíadas е толку длабоко што португалскиот јазик понекогаш се нарекува „јазикот на Камоиш“.
Денот на неговата смрт, 10 јуни, е национален празник на Португалија.
Живот
Потекло и младост
Голем дел од информациите за биографијата на Луиш Важ ди Камоиш подгреваат сомнежи и, најверојатно, голем дел од она што се шири за него не е ништо повеќе од типичен фолклор што се создава околу некоја позната личност. Документирани се само неколку датуми кои го насочуваат неговиот животен пат.
Предцискиот дом на семејството Камоиш има потекло од Кралството Галиција, недалеку од ртот Финистер. Од татковска страна, Луиш ди Камоиш потекнува од Васко Пиреш ди Камоиш, галициски трубадур, воин и фидалго (благородник), кој се преселил во Португалија во 1370 година и добил големи привилегии од кралот во вид на функции, почести и земјиште. Неговата поезија, со националистички карактер, помогнала да се одбие бретонското и италијанското влијание и да се оформи национален трубадурски стил. Неговиот син Антао Важ ди Камоиш служел на Црвеното Море и се оженил со Дона Гиомар да Гама, роднина на Васко да Гама. Од овој брак се родиле Симао Важ ди Камоиш, кој служел во Португалската морнарица и тргувал во Гвинеја и Индија, и друг брат, Бенто, кој го следел патот на учените луѓе и се замонашил, приклучувајќи му се на августинскиот ред во манастирот „Санта Круз“, кој бил престижно училиште за многу млади португалски благородници.
Симао се оженил со Дона Ана де Са е Македо, исто така од благородничко семејство од Сантарем. Нејзиниот единствен син, Луиш Важ ди Камоиш, според Џејн, Фернандеш и неколку други автори, е роден во Лисабон во 1524 година. Три години подоцна, кога градот бил загрозен од чума, семејството се преселило во Коимбра, следејќи го кралскиот двор. Сепак, и други градови ја побаруваат честа да бидат негово родно место: Коимбра, Сантарем и Аленкер. Иако првите биографи на Камоиш, Мануел Северим де Фарија и Мануел Кореија, првично ја навеле 1517 година како година на неговото раѓање, записите од списоците на Casa da Índia, кои подоцна ги консултирал Мануел де Фарија е Соуза, се чини дека потврдуваат дека Камоиш всушност е роден во Лисабон, во 1524 година. Аргументите за сместување на неговото раѓање надвор од Лисабон се слаби; но сепак, ниту ова не е целосно надвор од секаков сомнеж, па затоа најновите научни истражувања ги сметаат неговото место и датум на раѓање за неизвесни.
Многу работи остануваат непознати во врска со неговото детство. На дванаесет или тринаесет години бил под заштита и образование на неговиот вујко Бенто, кој го испратил да студира во Коимбра. Традицијата вели дека бил недисциплиниран студент, но жеден за знаење, заинтересиран за историја, космографија и класична и модерна литература. Сепак, неговото име не се појавува во записите на Универзитетот во Коимбра, но од неговиот префинет стил и изобилството на еродирани цитати што се појавуваат во неговите дела, со сигурност се заклучува дека на некој начин сепак стекнал солидно образование. Можно е самиот негов вујко, канцелар на универзитетот и приор на манастирот „Санта Круз“, да го подучувал или тој да студирал во манастирскиот колеџ. На околу дваесетгодишна возраст веројатно се преселил во Лисабон, пред да ги заврши студиите. Неговото семејство било сиромашно, но бидејќи било благородничко, тој можел да биде примен во дворот на Жуао III, каде што воспоставил плодни интелектуални контакти и ја започнал својата кариера како поет.
Сугерирано е дека тој заработувал за живот како учител на Франсиско, син на грофот од Лињареш, Д. Антонио де Нороња, но ова денес изгледа малку веројатно. Исто така се вели дека тој усвоил боемски начин на живот, често посетувајќи таверни и впуштајќи се во бурни љубовни афери. Неколку дами се споменуваат по име во подоцнежните биографии на поетот како објект на неговата наклонетост, но тие идентификации денес се сметаат за апокрифни додатоци кон неговата легенда. Меѓу нив, на пример, се зборувало за страст кон инфантата Дона Марија, сестра на кралот, но таа дрскост би му донела казна затвор. Друга била Катарина ди Атаиде, со која наводно имал неуспешна љубовна афера што резултирала со негово самоизгнанство, најпрво во Рибатежо, а потоа со пријавување како војник во Сеута. Причината за ова последно патување е сомничава, но самото патување е прифатен факт; тој останал таму две години и го изгубил десното око во поморска битка во Гибралтарскиот Проток. По враќањето во Лисабон, не губел време и му се вратил на боемскиот живот.
Документ од 1550 година наведува дека тој се пријавил за патување во Индија: „Луиш ди Камоиш, син на Симао Важ и Ана де Са, кој живее во Лисабон, во Морарија; штитоносец, 25 години, со црвеникава брада, го доведе својот татко како гарантирач; заминува на бродот С. Педро дос Бургалесес ... меѓу војниците“. Како што се испоставило, тој не се качил веднаш на бродот. За време на процесијата за Телово (Corpus Christi), влегол во расправија со извесен Гонсало Боржеш, службеник во Кралската палата, и го ранил со меч. Осуден на затвор, подоцна добил писмо за помилување и бил ослободен по кралска наредба на 7 март 1553 година, во која стои: „тој е млад човек и сиромашен и оваа година оди да служи во Индија“. Мануел де Фарија е Соуза во регистрите на Армадата на Индија за таа 1553 година, под насловот „Gente de guerra“ („Воени луѓе“), ја пронашол следната изјава: „Фернандо Касадо, син на Мануел Касадо и Бранка Кеимада, жители на Лисабон, штитоносец; Луиш ди Камоиш, син на Симао Важ и Ана де Са, штитоносец, го зазеде неговото место; и доби 2400 како и сите останати“.
Камоиш испловил на Цветници, на 24 март 1553 година. Неговите последни зборови, како што вели во едно писмо, биле оние на Скипион Африканецот: „Ingrata patria, non possidebis ossa mea“ („Неблагодарна татковино, нема да ги поседуваш моите коски“).
Патување кон Истокот
Тој патувал со караката São Bento, која му припаѓала на флотата на Фернао Алвареш Кабрал што заминала од Тахо на 24 март 1553 година. За време на патувањето поминал низ регионите каде што пловел Васко да Гама, се соочил со бура кај Ртот на Добрата Надеж каде што се изгубиле останатите три брода од флотата, и се истоварил во Гоа во 1554 година. Набрзо се пријавил во служба на вицекралот Афонсо де Нороња и се борел во експедицијата против кралот на Чембе (или „да Пимента“). Во 1555 година, наследникот на Нороња, Д. Педро Маскарењаш, му наредил на Мануел ди Васконселош да се бори против Маврите во Црвеното Море. Камоиш го придружувал, но ескадрилата не го пронашла непријателот и заминала да презимува во Ормуз, во Персискиот Залив.
Веројатно во тоа време тој веќе почнал да го пишува епот Os Lusíadas. Кога се вратил во Гоа во 1556 година, во власта го затекнал Д. Франсиско Барето и за него ја составил драмата „Auto de Filodemo“, што сугерира дека Барето гледал на Камоиш со наклонетост. Меѓутоа, раните биографи се разликуваат во однос на односите на Камоиш со тој владетел. Во исто време, била објавена и анонимна сатира во која се критикувала преовладувачката неморалност и корупција, а која му била припишана на Камоиш. Бидејќи сатирите биле осудувани според Орденансите на кралот Мануел, Камоиш поради тоа бил уапсен. Но, исто така постои хипотеза дека апсењето всушност било поради долгови што Камоиш ги направил. Можно е тој да останал во затвор до 1561 година и пред тоа да бил осуден и за дополнителни прекршоци. Во секој случај, кога Д. Франсиско Кутињо ја презел управувачката функција во Индија, Камоиш бил ослободен и дошол под негово вработување и заштита. Во 1562 година бил наименуван на позицијата надзорник за мртви и исчезнати за Макао, служејќи de facto од 1563 до 1564 или 1565 година. Во тоа време, Макао бил трговска поставеност сè уште во формирање и речиси ненаселен. Традицијата вели дека таму тој напишал дел од Os Lusíadas во една пештера, која подоцна била наречена по него.
На враќање кон Гоа, тој доживеал бродолом, како што вели традицијата, во близина на устието на реката Меконг, успевајќи да се спаси само себеси и ракописот на Os Lusíadas – настан што ја инспирирал познатата редондиља „Sôbolos rios que vão“, која од страна на Антонио Сержио се смета за „рбетниот столб“ на лирика на Камоиш, како што повеќепати се цитира во критичката литература. Траумата од бродоломот, според зборовите на Леал де Матош, имала најдлабоко влијание врз редефинирањето на темите во Os Lusíadas, што е забележливо почнувајќи од Пеење VII – факт што веќе го забележал и Диого до Коуто, пријател на поетот кој делумно го следел делото додека било пишувано.
Неговото спасување траело со месеци, и нема податоци за тоа како се случило, но тој бил одведен во Малака, каде што добил нов налог за апсење поради присвојување на имотот на починатите кој му бил доверен. Точниот датум на неговото враќање во Гоа не е познат, но можно е таму да останал во затвор извесно време. Коуто вели дека во бродоломот загинала Динамене, кинеска девојка во која Камоиш се вљубил, но Рибеиро и други автори ја отфрлаат таа приказна. Следниот вицекрал, Д. Антао де Нороња, му бил долгогодишен пријател на Камоиш, откако за првпат се запознале за време на неговата авантура во Мароко. Одредени биографи тврдат дека му била ветена позиција во трговската поставеност во Чаул, но тој не ја презел таа функција. Северим ди Фарија вели дека последните години поминати во Гоа биле исполнети со поезија и воени активности, каде што тој секогаш покажувал храброст, подготвеност и лојалност кон Круната.
Тешко е да се утврди каков бил неговиот секојдневен живот на Истокот, освен она што може да се заклучи од неговиот воен статус. Се чини сигурно дека секогаш живеел скромно и можно е да делел куќа со пријатели, „во едно од оние колективни живеалишта каде што било вообичаено луѓето од татковината да се здружуваат“, како што истакнува Рамаљо. Некои од овие пријатели веројатно имале одреден степен на култура и му обезбедувале угледно друштво. Рибеиро, Сараива и Моура допуштаат можност дека тој можеби се сретнал, меѓу останатите личности, со Фернао Мендеш Пинто, Фернао Важ Доурадо, Фернао Алвареш до Ориенте, Гарсија ди Орта и гореспоменатиот Диого до Коуто, со што се создале можности за дебатирање на литературни и слични теми. Исто така, можно е тој да посетувал предавања во еден од колеџите или верските установи во Гоа.
Рибеиро додава дека „овие луѓе кои живееле во Гоа, далеку од својата татковина и семејство, помеѓу кампањите против Турците (кои се одвивале во лето) и со тоа што многумина од нив немале многу обврски (во зима), покрај гореспоменатите предавања и постојаните читања (вклучувајќи многу од класиците: Овидиј, Хорациј, Вергилиј), уживајќи во женското друштво и музичките собири, живеејќи меѓу себе без оглед на социјалните разлики, нивната главна цел била да се забавуваат колку што е можно повеќе, дури и кога пишувале поезија. Оттука произлегла нивната наклонетост кон сатирата, која имала силно негативно социјално влијание и ги изложувала на затворска казна според Мануелинските орденанси (Наслов LXXIX), а со тоа носела и доза на авантура и ризик. Пример за ова е 'Сатирата на турнирот', подбивање споменато од Фарија е Соуза за кое, за разлика од 'Os Disparates da Índia', нема научни оспорувања за авторството на Камоиш; тоа всушност може да биде причината за едно од апсењата на Камоиш.“