miniatura|Martin Heidegger, ch'a l'ha arvolussionà l'ontologìa contemporania
L'ontologìa a l'é la branca dla metafìsica ch'a studia l'esse an tant che esse, la natura dla realtà e le categorìe fondamentaj dl'esistensa. A l'é ciamà ëdcò "filosofìa prima" e a serca ëd rësponde a la question: "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?".
Etimologìa Ël termo a ven dal grech antich: ὄν (ón) - "l'é", "l'esse" λόγος (lógos) - "discors", "siensa" Donca "ontologìa" a veul dì "siensa dl'esse" o "discors an sl'esse".
Stòria
Antichità Aristòtil: a l'ha definì l'ontologìa coma "la siensa dl'esse an tant che esse" Platon: soa teorìa dle Ideje a l'é na forma d'ontologìa realista Parménid: a l'ha butà le base con soa riflession an sl'Esse
Età medieval Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà l'ontologìa cristian-a Duns Scòto: distinsion antra esse e essensa Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion ontològica
Età moderna René Descartes: dualism tra ment e materia Baruch Spinoza: monism e panteism Gottfried Leibniz: teorìa dle mònad
Età contemporania Martin Heidegger: ontologìa fondamental e crìtica dla metafìsica tradissional Jean-Paul Sartre: ontologìa fenomenològica Willard Van Orman Quine: ontologìa naturalisà
Tema sentraj
L'esse e soe modalità Esse necessari e esse contingent Esse possìbil e esse real Esse potensial e esse atual
Categorìe ontològiche Le categorìe fondamentaj dl'esse: Sostansa e proprietà Universaj e particolar Càusa e efet Possìbil e real
Ël problema dj'universaj Realism: j'universaj a esisto indipendent da la ment Nominalism: j'universaj a son mach nòm Concetualism: j'universaj a esisto mach ant la ment
Scòle ontològiche
Realism A fortiss che la realtà a esist independent da nòstra ment: Realism metafìsich Realism sientìfich Realism moral
Idealism A sosten che la realtà a l'é fondamentalment mental o spiritual: Idealism sogetiv (Berkeley) Idealism assolù (Hegel) Idealism trassendental (Kant)
Materialism A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj: Materialism redutiv Materialism dialétich Fisicalism
Dualism A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa: Dualism cartesian (ment e materia) Dualism proprietà
Ontologìa contemporania
Ontologìa fundamental Dësvlupà da Martin Heidegger: Distinsion antra esse e ent L'esse com process L'esse-nel-mond
Ontologìa fenomenològica Edmund Husserl: redussion eidética Maurice Merleau-Ponty: ontologìa dla carn
Ontologìa analìtica Willard Van Orman Quine: "esse a l'é esse ëd na variàbil" Saul Kripke: essensialism e teorìa dij designator rigid David Lewis: realism modal
Aplicassion
Ontologìa formal A deuvra dj'utiss formaj për studié l'esse: Lògica modal Teorìa dj'ansem Semàntica formal
Ontologìa an siensa Realism sientìfich Status ëd j'entità teòriche Ontologìa dla fìsica quàntica
Ontologìa social Costrussion social dla realtà Ontologìa dij fat istitussionaj Realism social
Problema contemporani
L'esse e ël lengagi Rapòrt antra realtà e descrission Ontologìa e semàntica Ël problema dla referensa
Ontologìa e tecnologìa Realtà virtual e soa ontologìa Inteligensa artifissial e status ontològich Ontologìa dij mojen ëd comunicassion
Ontologìa e ecologìa Status ontològich dla natura Ontologìa dj'ecossistem Responsabilità ontològica
Métod ontològich Anàlisi concetual Fenomenologìa Esperiment mentaj Argomentassion a priori Anàlisi dël lengagi ordinari
Autor amportant Aristòtil (384-322 a.C.) Tomà d'Aquin (1225-1274) René Descartes (1596-1650) Gottfried Leibniz (1646-1716) Immanuel Kant (1724-1804) Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) Martin Heidegger (1889-1976) Willard Van Orman Quine (1908-2000)
Euvre fondamentaj Metafìsica d'Aristòtil Meditassion metafìsiche ëd Descartes Esse e temp ëd Heidegger Paròla e oget ëd Quine La salvëssa dij fenòmen ëd Quine
Vëdde ëdcò Metafìsica Epistemologìa Filosofìa prima Esistensa Essensa Realism
Bibliografìa Heidegger, M., Esse e temp, 1927 Quine, W.V.O., Da un pont ëd vista lògich, 1953 Aristotle, Metafìsica Lowe, E.J., The Four-Category Ontology, 2006
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI