La libertà an filosofìa a l'é un concet fondamental ch'a esprim la condission ëd l'esse uman ch'a peul agì e pensé sensa limitassion o coression esterna. A l'é na nòsta essensial për la moral, la polìtica e la comprension dël destin uman.
Tichëtte prinsipaj La libertà a peul esse definìa coma: La capacità ëd podèj serne e agì sensa 'd fòrsa esterne L'assensa d'ostàcoj a l'espression dla volontà L'autonomìa dla volontà individual La condission për la responsabilità moral
Sòrt ëd libertà A-i son vàire sòrt ëd libertà:
Libertà negativa L'assensa d'ampediment o coression esterna (Isaiah Berlin). Esempi: libertà 'd parlé, libertà 'd moviment.
Libertà positiva La capacità ëd realisé nòstre possibilità e 'd controlé nòstra vita. Esempi: libertà 'd realisassion përsonal.
Libertà sivil Ij dirit garantì da la lege. Esempi: libertà religiose, libertà dë stampa.
Libertà polìtica La partessipassion al govern ëd na società. Esempi: dirit ëd voté, dirit ëd candidesse.
Libertà moral La capacità ëd serne 'l bin e 'd fé 'l bon për rason moral.
Libertà metafìsica Ël lìber arbitri, la capacità ëd serne an manera indipendenta da determinism.
Stòria dël concet Età clàssica Aristòtil: A definiss l'òm lìber coma col ch'a agiss për sò propòsit, nen për coression. Jë Stòich: A fortisso che la vera libertà a l'é l'autonomìa dla rason ch'a séguita la natura.
Cristianésim
Sant Agostin: A diferensia an tra lìber arbitri (capacità 'd peché) e libertà vera (capacità 'd fé 'l bin grassie a la grassia).
Iluminism John Locke: A definiss la libertà coma la possibilità 'd fé lòn ch'as veul dë 'dnans a la lege. Jean-Jacques Rousseau: "L'òm a nass lìber, ma përtut a l'é an caden-e" e a propon la libertà sivil coma "ubidì a la lege ch'a l'é dasse da sol".
Idealism alman Immanuel Kant: La libertà a l'é "l'obligassion a la lege ch'it l'has date da ti midem" për mojen dla rason. Georg Hegel: La libertà a l'é la comprension dla necessità e la partessipassion a lë Stat.
Esistensialism Jean-Paul Sartre: "L'òm a l'é condanà a esse lìber" e a deuv creé soa essensa sensa 'd sostegn metafìsich.
Problem filosòfich Libertà e determinism Ël problema sentral: com a peulo conciliesse la libertà uman-a con ël determinism fìsich o causal?
Libertà e responsabilità La libertà a l'é la condission necessaria për la responsabilità moral e legal.
Libertà e giustissia Coma balansé la libertà individual con le esigense dla giustissia sossial?
Libertà e necessità La vira dle liberassion a peul esse arconossùa coma necessità stòrica?
Aplicassion pràtiche La libertà as manifesta an vàire camp:
Polìtica Democrassìa e dirit sivij Lìberassion da la tirannìa Dirit a l'autodeterminassion
Sossial Libertà 'd pensé e 'd paròla Libertà d'associassion Libertà econòmica
Personaj Libertà 'd cossiensa Libertà 'd religion Libertà 'd creansa artistica
Crìtiche e limitassion La libertà as peul trasformé an lissensa e an egoism La libertà d'un a peul limité cola dj'àutri Le struture sossiaj e econòmiche a creo neuve forme 'd dipendensa
Teorìe contemporan-e Isaiah Berlin: Distinsion antra libertà negativa e positiva John Rawls: La libertà a deuv esse la pì granda possìbil për tuti Amartya Sen: La libertà coma possibilità real 'd serne la vita che as veul vive
Vos corelà Lìber arbitri Dirit uman Democrassìa Giustissia Autonomìa Responsabilità Determinism
Arferiment
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Ética Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI