Atlantyzm (), znany również jako transatlantyzm – ideologia polityczna postulująca ścisły sojusz między państwami Ameryki Północnej (Stanami Zjednoczonymi i Kanadą) a Europą w kwestiach politycznych, gospodarczych i obronnych. Termin wywodzi się od Oceanu Atlantyckiego. Jest to ideologia geopolityczna w tym samym sensie co eurazjatyzm.
mały|Plakat promujący Plan Marshalla (1950) W praktyce atlantyzm zachęca do aktywnego zaangażowania USA w sprawy europejskie. Najsilniej przejawiał się podczas II wojny światowej i zimnej wojny poprzez utworzenie NATO i Planu Marshalla. U podstaw sojuszu leżały zarówno względy bezpieczeństwa (powstrzymanie ZSRR), jak i interesy gospodarcze – USA dążyły do otwarcia rynków europejskich, a Europa potrzebowała amerykańskiej pomocy finansowej.
Atlantyzm jest szczególnie silny w Europie Wschodniej, Europie Środkowej i Wielkiej Brytanii (). Występuje napięcie między atlantyzmem a – niektórzy kładą nacisk na integrację regionalną kosztem współpracy transatlantyckiej.
Historia
Tło i zimna wojna Przed I wojną światową relacje transatlantyckie były ograniczone. Po I wojnie światowej nowojorski prawnik Paul D. Cravath, współzałożyciel Council on Foreign Relations, stał się ważnym liderem w budowaniu atlantyzmu w USA.
Doświadczenie wspólnych działań wojennych podczas II wojny światowej i Karta Atlantycka z 1941 roku stworzyły podwaliny pod powojenny sojusz. W 1949 roku podpisano Traktat północnoatlantycki i utworzono NATO. Dla państw Europy Środkowej i Wschodniej atlantyzm stał się elementem budowy tożsamości – członkostwo w NATO oznaczało powrót do „Zachodu".
W literaturze wyodrębnia się podział na państwa „atlantyckie" (Wielka Brytania, Dania, Holandia) stawiające na współpracę z USA oraz „europejskie" (Francja, Niemcy) promujące autonomię strategiczną UE.
Nowe demokracje byłego Układu Warszawskiego i części Jugosławii przyjęły odmienny punkt widzenia, chętnie przyjmując atlantyzm jako polityka chroniąca przed Rosją.
XXI wiek i kryzys Po 11 września 2001 w ramach NATO, USA po raz pierwszy powołał się na Artykuł 5, jednak wojna w Iraku spowodowała rozłamy. Po zakończeniu zimnej wojny zanik wspólnego zagrożenia osłabił spoistość Sojuszu, a interesy USA i Europy zaczęły się rozchodzić. Kryzys pogłębiły jednostronne działania USA oraz rosnąca koncepcja „autonomii strategicznej" UE.
Za prezydentury Trumpa narastały napięcia w NATO. Joe Biden kładł nacisk na odbudowę sojuszu. Po inwazji Rosji na Ukrainę (2022) Finlandia i Szwecja przystąpiły do NATO. Podczas drugiej prezydentury Trumpa premier Belgii Bart De Wever stwierdził w 2026, że osiem dekad atlantyzmu może dobiegać końca.
Instytucje Główną instytucją atlantycką jest NATO (Rada Północnoatlantycka). Za atlantyckie uważa się również Bank Światowy i MFW – nieformalnie pierwszym kieruje Amerykanin, drugim Europejczyk. Inne organizacje to OECD, G7, German Marshall Fund, Atlantic Council i .
Nowy atlantyzm „Nowy atlantyzm" został zdefiniowany przez (2021) jako odpowiedź na rywalizację z Rosją i Chinami. Zakłada odejście od czysto militarnego charakteru sojuszu na rzecz współpracy w dziedzinie technologii, handlu i klimatu. Jego trwałość podważają jednak rozwój europejskiej autonomii strategicznej i nieprzewidywalność polityki USA.
Znani atlantyści Prezydenci USA: Roosevelt, Truman, Reagan, Biden; premierzy WB: Churchill, Thatcher, Blair, Brown; sekretarz stanu USA Dean Acheson; Zbigniew Brzeziński; sekretarze generalni NATO Luns i Solana; współzałożyciel CFR Paul D. Cravath.
Przypisy
Kategoria:Doktryny polityczne Kategoria:Geopolityka Kategoria:NATO