thumb|Orzeł Piastowski na rewersie pieczęci majestatycznej Przemysła II z 1295 Przemysł II (ur. 14 października 1257 w Poznaniu, zm. 8 lutego 1296 w Rogoźnie) – władca z dynastii Piastów (ostatni męski przedstawiciel linii wielkopolskiej), książę poznański w latach 1257Samodzielnym księciem poznańskim został po osiągnięciu szesnastego roku życia, zob. .–1279, książę wielkopolski w latach 1279–1296, książę krakowski w latach 1290–1291Sporadycznie tytulatury (bez faktycznego panowania w dzielnicy) władca używał jeszcze w latach następnych, np. przy okazji zjazdu w Kaliszu w 1293 r., Codex diplomaticus Maioris Poloniae, wyd. E. Raczynski, Poznań 1840, nr 76; KDW, t. II, nr 692., książę Pomorza Gdańskiego 1294–1296, król Polski w latach 1295–1296.
Pochodził z wielkopolskiej linii dynastii Piastów. Był synem księcia wielkopolskiego Przemysła I i księżniczki śląskiej Elżbiety. Urodził się jako pogrobowiec i wychowywał się na dworze swego stryja Bolesława Pobożnego. Własną dzielnicę – księstwo poznańskie – otrzymał w 1273. Sześć lat później, po śmierci stryja, objął także księstwo kaliskie.
W pierwszym okresie rządów zaangażował się w sprawy śląskie, do 1281 współpracując, a następnie rywalizując, z księciem wrocławskim Henrykiem IV Prawym. Polityka ta doprowadziła do buntu nastawionego prośląsko rodu Zarembów oraz do przejściowej utraty ziemi rudzkiej.
Współpracując z arcybiskupem gnieźnieńskim, Jakubem Świnką, dążył do zjednoczenia księstw piastowskich. Nieoczekiwanie w roku 1290, na mocy testamentu księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego, udało mu się objąć księstwo krakowskie. Nie mając jednak dostatecznego poparcia miejscowych możnych w rywalizacji z innym przedstawicielem dynastii piastowskiej, Władysławem Łokietkiem, oraz stojąc w obliczu zwiększającego się zagrożenia ze strony czeskiego władcy Wacława II, ostatecznie zdecydował się ustąpić z Małopolski, która znalazła się wówczas pod panowaniem tego Przemyślidy.
W 1293, dzięki mediacji arcybiskupa Jakuba Świnki, udało mu się wejść w ścisły sojusz z książętami kujawskimi: Władysławem Łokietkiem i Kazimierzem łęczyckim. Sojusz ten miał charakter antyczeski, a jego celem było odzyskanie Krakowa.
Po śmierci księcia gdańskiego Mściwoja II w 1294, zgodnie z ustaleniami układu kępińskiego z 1282, Przemysł II objął Pomorze Gdańskie. Wzmocniło to jego pozycję i umożliwiło koronację na króla Polski. Ceremonia odbyła się 26 czerwca 1295 w Gnieźnie, a przewodził jej arcybiskup Jakub Świnka.
Zaledwie siedem i pół miesiąca później, 8 lutego 1296, Przemysł II został zamordowany podczas nieudanej próby porwania dokonanej z inspiracji margrabiów brandenburskich, z którymi współpracowały zapewne wielkopolskie rody Nałęczów i Zarembów.
Pochodzenie, imię i przydomek thumb|Przemysł w cyklu Wizerunki książąt i królów polskich Ksawerego Pillatiego z 1888 Przemysł II był jedynym synem, a jednocześnie piątym i najmłodszym dzieckiem, księcia poznańskiego Przemysła I i jego żony, księżniczki wrocławskiej Elżbiety, córki Henryka II Pobożnego. Siostrami Przemysła II były: Konstancja, Eufrozyna, Anna i Eufemia.
Jak przekazała Kronika wielkopolska, imię otrzymał po ojcu, przedwcześnie zmarłym 4 czerwca 1257. Forma imienia władcy Wielkopolski w czasach mu współczesnych brzmiała z całą pewnością Przemysł (ewentualnie Przemyśl), co znaczy „przemyślny”, „mądry”. Z uwagi jednak na to, że słowo „przemysł” oznacza obecnie dział produkcji materialnej, uzasadnione jest uznać za poprawną formę Przemysław, zwłaszcza że także ta wersja jest bez wątpienia jeszcze średniowieczna (występuje na początku XIV wieku)Analogicznym przypadkiem jest imię Władysław, które we wcześniejszych źródłach pojawia się w formie Włodzisław, ewentualnie Włodko. Por. .. Innym imieniem, pod którym książę wielkopolski występuje we współczesnym mu Roczniku kołbackimRocznik kołbacki, MGH SS, t. XIX, s. 716., jest Piotr, co jednak Oswald Balzer uznał za oczywistą pomyłkę. Imię Piotr za autentyczne uznał jedynie K. Górski.
Źródła współczesne władcy nie zachowały informacji o jego przydomku – jedynie w źródle proweniencji krzyżackiej z 1335 występuje on z przydomkiem KynastPor. .. Obecnie niekiedy przydawany Przemysłowi przydomek PogrobowiecNp. Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 14. nie zdobył powszechnego uznania w literaturze.
Przemysł II urodził się 14 października 1257 w Poznaniu. Dzięki Kronice wielkopolskiej wiadomo, że urodził się w godzinach rannych, gdyż zgodnie z tekstem źródłowym: „W tym samym roku (tj. w 1257) urodził się syn Przemysła dobrego księcia Wielkopolski, w Poznaniu, w niedzielny poranek, w uroczystość św. Męczennika Kalista. I gdy kanonicy poznańscy i wikariusze śpiewali modlitwy poranne, pod koniec dziewiątej lekcji przyszedł zwiastun i doniósł o narodzeniu chłopca. Więc natychmiast doniosłym głosem zaczęli śpiewać Te Deum laudamus – tak ze względu na poranne oficjum, jak z radości z powodu narodzin chłopca – by chwalić Boga, że tak wielką łaską raczył pocieszyć Polaków”., w czasie kiedy księżna Elżbieta powiła syna, kanonicy poznańscy śpiewali pieśni poranne. Na wieść o narodzinach chłopca duchowni radosnym tonem zaintonowali Te Deum laudamus.
Przemysł II urodził się blisko cztery i pół miesiąca po śmierci ojca, był więc pogrobowcem. Niedługo po narodzinach biskup poznański Bogufał z Czerlina oraz kustosz poznański Baszko ponieśli małego księcia do chrztu.
Pod opieką stryja Bolesława Pobożnego (1257–1273) Dzieciństwo i młodość księcia W momencie narodzin Przemysł został po ojcu nominalnym władcą księstwa poznańskiego. Opiekę nad nim i nad księstwem, obok zapewne matki ElżbietyNie objęła ona jednak namiestnictwa w księstwie poznańskim, zadowalając się tylko oprawą wdowią wokół podpoznańskiego Modrza. T. Jurek Elżbieta, [w:] Piastowie Leksykon Biograficzny, pod red. S. Szczura i K. Ożóga, Kraków 1999, s. 414., objęli stryj księcia Bolesław Pobożny i jego zaślubiona w 1256 małżonka, królewna węgierska Jolenta Helena. Pomimo opieki księcia kaliskiego Przemysł pozostał na dworze w Poznaniu, gdzie wychowywała go matka. 16 stycznia 1265 w swoich dobrach w Modrzu zmarła matka księcia, Elżbieta wrocławska. Odtąd całkowitą opiekę nad Przemysłem sprawował stryj Bolesław.
O edukacji Przemysła II wiadomo bardzo niewiele. Ze źródeł dyplomatycznych zachowały się wyłącznie imiona dwóch nauczycieli Przemysła II: Dragomira i PrzybysławaIch imiona widnieją na dokumencie Bolesława Pobożnego z 8 listopada 1267. Dokument ten jest też pierwszą wzmianką źródłową o młodym władcy Wielkopolski. Zob. Codex diplomaticus Poloniae, t. I, nr 52. Por. .. Przypuszcza się (na co wprawdzie nie ma żadnych bezpośrednich dowodów), że książę zdobył pewne wykształcenie (co najmniej znajomość łaciny w mowie i w piśmieDowodem pośrednim może być fakt posiadania tych umiejętności przez ojca Przemysła II, Przemysła I. Por. .).
Wojna z Brandenburgią. Wyprawa Przemysła II na Nową Marchię Kolejna wzmianka źródłowa o Przemyśle II pochodzi z 1272, kiedy stryj księcia Bolesław Pobożny ustanowił go nominalnym dowódcą wyprawy zbrojnej przeciwko Brandenburgii. Faktycznymi dowódcami wyprawy zostali wojewoda poznański Przedpełk oraz kasztelan kaliski Janko. Wyprawa rozpoczęta 27 maja miała, oprócz konkretnego celu – zdobycia i zniszczenia nowo wybudowanego grodu w Strzelcach Krajeńskich (lub, w razie gdyby to okazało się niemożliwe, przynajmniej spustoszenia terytorium Nowej Marchii), wdrożyć młodego księcia w arkana sztuki wojennej. Przedsięwzięcie, jak szczegółowo informuje Kronika wielkopolska, powiodło się całkowicie, gdyż Strzelce po krótkiej, aczkolwiek niezwykle zażartej walce, zostały zdobyte przez Wielkopolan. Według słów kronikarza wielkopolskiego podczas zdobywania grodu z polecenia Przemysła miało dojść do rzezi obrońców i tylko życie nielicznych zdołali ocalić towarzyszący księciu rycerzeCzęść historyków, np. , czy Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 19–20, uważa, że część obrońców w rzeczywistości zginęła tylko podczas zdobywania grodu, zaś ocalałych, idąc za sugestią Jana Długosza, uratował właśnie książę wielkopolski..
Kiedy po zrealizowaniu celu wyprawy część rycerstwa rozjechała się do domów, Przemysł otrzymał poufną wiadomość, że na straży grodu w Drzeniu (Drezdenku) stoi zaledwie kilku niemieckich rycerzy. Młody książę, nie bacząc na to, że ma do dyspozycji tylko część sił, zdecydował się na szybki atak. Zupełnie zaskoczony przeciwnik, obawiając się losu załogi Strzelec Krajeńskich, zdecydował się na poddanie grodu w zamian za możliwość swobodnego wyjścia. Przemysł obsadziwszy gród wierną sobie i stryjowi załogą, mógł z triumfem wrócić do domu.
W tym samym roku doszło do zawarcia pierwszego sojuszu z księciem Pomorza Gdańskiego Mściwojem II. Ten, dążąc do politycznego zjednoczenia księstwa w toku walk przeciwko swojemu bratu i stryjom, obiecał margrabiom brandenburskim ziemię gdańską w zamian za pomoc i choć prawdopodobnie chodziło wyłącznie o zwierzchność lenną na tym terytorium, to władcy z dynastii askańskiej jeszcze w 1271 zajęli grody w tej prowincji z Gdańskiem na czele. Okazało się, że siły pomorskie Mściwoja II są za słabe by samodzielnie usunąć Brandenburczyków. Wtedy też z pomocą zdecydował się przyjść walczący również w tym okresie z Marchią Bolesław Pobożny.
Wspólna pomorsko-wielkopolska wyprawa na Gdańsk zakończyła się odzyskaniem grodu i całkowitym wyparciem wroga z terytorium Pomorza. Wprawdzie wkrótce potem Mściwoj II zdecydował się zawrzeć separatystyczny pokój z Brandenburgią, ale mimo to układ z 1272 pozostał w mocyK. Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego, [w:] Historia Gdańska pod red. Edmunda Cieślaka, Gdańsk 1985, t. I (do roku 1454), s. 283–297.. Ciągłe zagrożenie ze strony Brandenburgii i niepewność sojuszu z Mściwojem II spowodowały, że Bolesław Pobożny zaczął szukać nowych sojuszników, którzy w razie wojny byliby gotowi udzielić mu daleko idącej pomocy. W tym celu Bolesław zdecydował się szukać porozumienia z księciem zachodniopomorskim Barnimem I.
Małżeństwo Przemysła II z księżniczką meklemburską Ludgardą Świeżo zawarty układ postanowiono poprzeć związkiem małżeńskim bratanka Bolesława, księcia Przemysła II, z LudgardąJest to wersja współczesna tego imienia, źródła zapisywały je w formach Lucardis, Lucartha, Lukeria. Zob. . wnuczką i wychowanicą księcia zachodniopomorskiego Barnima I (była to córka księcia meklemburskiego Henryka I Pielgrzyma i Anastazji pomorskiej). Przemysł po oblubienicęNie wiadomo, ile lat miała Ludgarda w chwili ślubu. Historycy na podstawie źródeł pośrednich przyjmują, że mogła urodzić się ok. 1259 (), w 1260 lub 1261 (), czy wreszcie około 1261 (). Księżniczka meklemburska miała więc 13–15 lat., jak zaświadcza Kronika wielkopolska udał się na Pomorze. thumb|Przemysł II, grafika Aleksandra Lessera Po ślubie małżonkowie na krótko się rozstali. Przemysł wrócił do Wielkopolski, gdzie razem ze stryjem przygotowywali uroczysty wjazd księżnej do Poznania. Ostatecznie jeszcze w tym samym roku młody małżonek razem ze stryjem, jego żoną, Jolentą Heleną, oraz biskupem poznańskim Mikołajem i innymi dostojnikami wielkopolskimi udali się do granicznego Drezdenka, skąd uroczyście przywiedli Ludgardę do Poznania. Zawarcie przez książąt wielkopolskich sojuszu z Pomorzem Zachodnim skierowanego przeciwko Brandenburgii spowodowało jeszcze w 1274 wyprawę odwetową margrabiów, którzy wobec zaskoczenia Wielkopolan bez większych przeszkód dotarli do Poznania, który spaliliWspominki poznańskie, [w:] MPH SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 125. Por. ., zamku najeźdźcy nawet nie zamierzali zdobywać. Dopiero wówczas naprędce zorganizowane rycerstwo wyparło oddziały brandenburskie z Wielkopolski.
Przemysł II samodzielnym księciem poznańskim (1273–1279) Bunt Przemysła II przeciwko stryjowi thumb|Przemysł II pozwala lokować miasta Gostyń oraz Brzezie na prawie niemieckim, dokument z 1278 roku