Bitwa koło przylądka Stilo (w literaturze angielskojęzycznej znana także jako bitwa pod Kalabrią – Battle of Calabria) – bitwa morska stoczona w czasie II wojny światowej 9 lipca 1940 roku na Morzu Śródziemnym, około 30 mil morskich na wschód od przylądka Stilo (wł.: Punto Stilo) w Kalabrii we Włoszech, pomiędzy okrętami brytyjskiej Royal Navy a włoskiej Regia Marina. Bitwa nie przyniosła zwycięstwa żadnej ze stron.
Działania Regia Marina i Royal Navy na Morzu Śródziemnym w pierwszych dniach lipca 1940 roku W dniu 6 lipca 1940 roku flota włoska rozpoczęła operację konwojową, mającą na celu przeprowadzenie do Bengazi w Libii z Neapolu i Katanii pięciu statków, wiozących wsparcie i zaopatrzenie dla walczących tam wojsk. Statki przewoziły 2190 żołnierzy, 232 pojazdy, 10 445 ton sprzętu wojskowego oraz 5720 ton paliwa i olejówCristiano D’Adamo, Action off Calabria.. Bezpośrednią osłonę konwoju stanowiło 8 niszczycieli i cztery torpedowce, ubezpieczane przez dwa krążowniki lekkie: „Bartolomeo Colleoni” i Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, s. 476.. Daleką osłonę miała stanowić 2 Eskadra, z sześcioma krążownikami ciężkimi i czterema lekkimi oraz niszczycielami, a ewentualne wsparcie 1 Eskadra z dwoma pancernikami.
Po północy 7/8 lipca 1940 roku silny zespół okrętów Royal Navy pod dowództwem admirała Andrew Cunninghama wypłynął z Aleksandrii w Egipcie. Jego zadaniem była osłona konwojów MS 1 i MF 1, mających ewakuować z Malty osoby cywilne, głównie kobiety i dzieci. Admirał Cunningham chciał jednocześnie sprowokować włoskie dowództwo do akcjiCampaign Summaries of World War 2: British Navy in the Mediterranean.... Okręty brytyjskie płynęły w trzech zespołach. Zespół A, rozpoznawczy, stanowiło pięć krążowników lekkich: HMS „Liverpool”, „Gloucester”, „Neptune”, „Orion” i HMAS „Sydney” w eskorcie niszczycieli, pod dowództwem admirała Johna Toveya. Zespół B, stanowiący główną siłę uderzeniową, tworzył pancernik HMS „Warspite” z eskortą niszczycieli, pod bezpośrednim dowództwem Andrew Cunninghama. W skład zespołu C, którego zadaniem było ubezpieczanie działań floty, wchodziły pancerniki HMS „Malaya” i „Royal Sovereign”, lotniskowiec „Eagle” oraz flotylla niszczycieli pod dowództwem wiceadmirała H.D. Pridham-Wippella. Wśród okrętów zespołu admirała Cunninghama były cztery jednostki Royal Australian Navy: jeden krążownik i trzy niszczyciele.
W reakcji na przechwycenie i częściowe rozszyfrowanie brytyjskich depeszy z rozkazami operacyjnymi, włoskie dowództwo marynarki (Supermarina) zdecydowało się wysłać w morze obie eskadry bojowe, w składzie dwóch pancerników: „Giulio Cesare” i „Conte di Cavour”, sześciu ciężkich i dziesięciu lekkich krążowników w eskorcie niszczycieli. Całością dowodził admirał Inigo Campioni na „Giulio Cesare”. Okręty włoskie wyszły z portów w dzień 7 lipca. Rano 8 lipca Włosi otrzymali informację o wykryciu okrętów brytyjskich płynących w stronę Malty przez włoski okręt podwodny . Zespół włoski był słabszy pod względem liczby, odporności i uzbrojenia pancerników, lecz dysponował przewagą prędkości, miał w składzie więcej krążowników i mógł liczyć na wsparcie lotnictwa bazującego na włoskich lotniskachAndrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, s. 479.. Do admirała Campioniego dotarła ponadto wiadomość o wyjściu rano 8 lipca z Gibraltaru drugiego silnego zespołu brytyjskiego H (była to akcja demonstracyjna, której celem było bombardowanie lotnisk w Cagliari na Sardynii).
Również admirał Cunningham otrzymał rano 8 lipca wiadomość o włoskiej flocie zmierzającej do Libii, zauważonej przez patrolujący okręt podwodny HMS „Phoenix”. Wystrzelił on także do pancerników salwę torped z dużej odległości, które chybiły. Brytyjski dowódca skalkulował nowy kurs swoich okrętów, zamierzając przechwycić przeciwnika w drodze powrotnej do portów włoskich. Tak więc obie floty znalazły się na zbieżnych kursach, przecinających się w okolicy przylądka Stilo na wschodnim wybrzeżu Kalabrii.
8 lipca około godziny 10 do trwających do wieczora ataków na okręty admirała Cunninghama przystąpiły samoloty Regia Aeronautica startujące z lotnisk na Dodekanezie. Efektem bombardowań prowadzonych z wysokiego pułapu było trafienie bombą krążownika HMS „Gloucester”. W wyniku trafienia na okręcie zginęło 18 członków załogi, w tym dowódca okrętu i zniszczone zostały jedna z baterii artylerii przeciwlotniczej oraz wyrzutnia torpedowa na prawej burcie. Mimo zrzucenia 433 bomb (spotykane są także inne liczby), nie udało się Włochom spowodować innych zniszczeń, z drugiej strony utracili tylko jeden samolot. Jednocześnie bombardowania zespołu H płynącego z Gibraltaru w zachodniej części Morza Śródziemnego spowodowały przerwanie operacji demonstracyjnej i jego zawrócenie do bazy.
Bitwa koło przylądka Stilo Rankiem 9 lipca 1940 roku brytyjskie rozpoznanie lotnicze ponownie zlokalizowało okręty włoskie, znajdujące się, po odprowadzeniu konwoju do Libii, na powrotnym kursie w kierunku bazy w Tarencie. Do tej pory dwa włoskie krążowniki lekkie i kilka niszczycieli musiało zawrócić do bazy. Admirał Cunningham zdecydował się podzielić swoją flotę, pozostawiając za sobą wolniejszy zespół C i jednocześnie nakazując przeprowadzić atak lotniczy siłami samolotów torpedowych Fairey Swordfish z lotniskowca HMS „Eagle”. Nalot okazał się bezskuteczny, zaś admirał Campioni zmienił kurs swojego zespołu w stronę spodziewanej pozycji okrętów brytyjskich. W efekcie około godziny 15.00. pierwsze jednostki obu flot nawiązały kontakt wzrokowyAndrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, s. 481..
Jako pierwsze weszły do walki krążowniki lekkie z zespołu admirała Toveya oraz włoskie „Luigi di Savoia Duca degli Abruzzi” i „Giuseppe Garibaldi”. Pierwsi ogień otworzyli Włosi, wykorzystując większy zasięg swoich dział. Ogień artyleryjski z obu stron był niecelny, jedynie pojedynczy pocisk trafił w HMS „Neptune”, uszkadzając katapultę i znajdujący się na niej wodnosamolotCristiano D’Adamo, Action off Calabria..
Po tym początkowym starciu na pole bitwy dotarł HMS „Warspite”, otwierając ogień do najbliższych włoskich krążowników i zmuszając je do wycofania się na większą odległość. Wkrótce także obydwa pancerniki admirała Campioniego włączyły się do walki, jednak, w wyniku dokonanego wcześniej podziału celów, do HMS „Warspite” strzelał jedynie „Giulio Cesare”, artylerzyści „Conte di Cavour” oczekiwali na wejście w zasięg swoich dział podążającego z tyłu HMS „Malaya”Cristiano D’Adamo, Action off Calabria.. Tuż przed godziną 16.00 pociski „Giulio Cesare” obramowały HMS „Warspite”Włosi raportowali trafienie brytyjskiego pancernika, o czym miał świadczyć niebieski dym na HMS „Warspite”, zaobserwowany przez niektórych włoskich obserwatorów, jednak nie znalazło to potwierdzenia w relacjach brytyjskich. Pomimo to niektórzy autorzy twierdzą, że trafienie miało miejsce, lecz zostało utajnione przez dowództwo Royal Navy Cristiano D’Adamo, Action off Calabria.. Jednak zaraz potem ciężki pocisk kalibru 381 mm wystrzelony przez brytyjski pancernik trafił w pokład „Giulio Cesare” w okolicy rufowego komina, uszkadzając pokład główny wokół jednej z wież artyleryjskich średniego kalibruAndrzej Jaskuła, Włoskie pancerniki typu Conte di Cavour. Cz. II.. Dym z pożarów wywołanych odłamkami został zassany przez nawiew do kotłowni, co spowodowało wyłączenie z użytku części kotłów i natychmiastowy spadek prędkości okrętu do 18 węzłów. Dwóch włoskich marynarzy zginęło na skutek zatrucia dymem. Kilka minut później ciężki krążownik „Bolzano”, zaangażowany w wymianę ognia z krążownikami admirała Toveya, otrzymał trzy bezpośrednie trafienia pociskami średniego kalibru. Efektem jednego z nich było czasowe zablokowanie steru i wypadnięcie cyrkulującego okrętu z szyku. Uszkodzenia krążownika zostały jednak szybko naprawione przez ekipy przeciwawaryjne i „Bolzano” mógł kontynuować walkęCristiano D’Adamo, Action off Calabria..
Dowodzący włoską flotą z pokładu uszkodzonego „Giulio Cesare” admirał Campioni podjął decyzję o przerwaniu walki. Jego okręt stracił atut szybkości i w obliczu nadciągających kolejnych brytyjskich pancerników (HMS „Malaya” otworzył w międzyczasie ogień, chociaż włoskie okręty wciąż znajdowały się poza zasięgiem jego dział) był narażony na zniszczenie. Aby oderwać się od przeciwnika, admirał Campioni nakazał swoim niszczycielom postawić zasłonę dymną, a następnie wykonać pod jej osłoną atak torpedowy. Atakujące niszczyciele natknęły się jednak na skoncentrowany ogień jednostek brytyjskich i żadna z torped nie trafiła w cel. Także admirał Cunningham postanowił przerwać bitwę, aby nie narażać własnych jednostek na atak włoskich samolotów, startujących z pobliskich lotnisk na Sycylii i Półwyspie Apenińskim. Z pokładu HMS „Eagle” po raz drugi wystartowały samoloty torpedowe z zadaniem zaatakowania włoskich okrętów, jednak także ten atak był nieskuteczny. Nadlatujące nad pole bitwy samoloty Regia Aeronautica zaatakowały omyłkowo własne okręty, także nie uzyskując żadnego trafienia. Ostatecznie bitwa zakończyła się około godziny 16.45Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, s. 482..
Po bitwie Eskadra gibraltarska została jeszcze 9 lipca wieczorem zaatakowana przez włoskie lotnictwo, co spowodowało odwołanie planowanych działań, zaś 11 lipca, w drodze powrotnej do Gibraltaru zatonął niszczyciel HMS „Escort” storpedowany wcześniej przez włoski okręt podwodny (typu Marconi)Geoffrey B. Mason, Service Histories of Royal Navy Warships in World War 2: HMS Escort – E-class Destroyer..
W nocy z 9 na 10 lipca oba brytyjskie konwoje ewakuacyjne wyszły z Malty i z powodzeniem dopłynęły 13 i 15 lipca do Aleksandrii. Kontynuując zadanie osłony konwoju ewakuacyjnego z Malty, samoloty pokładowe z lotniskowca HMS „Eagle” wykonały 10 lipca uderzenie na okręty bazujące na redzie Augusty na Sycylii, gdzie zatopiony został niszczyciel „Leone Pancaldo”, biorący wcześniej udział w bitwie (na okręcie zginęło 16 włoskich marynarzy, sam niszczyciel został później podniesiony z dna i w 1941 roku ponownie wcielony do służby, ostatecznie zatonął 30 kwietnia 1943 roku po zbombardowaniu przez amerykańskie samoloty w rejonie przylądka Bon w TunezjiTadeusz Wywerka-Prekurat, Wykaz stanu flot wojennych państw uczestniczących w drugiej wojnie światowej, w: Jerzy Lipiński, Druga wojna światowa na morzu.). W drodze powrotnej do Aleksandrii eskadra admirała Cunninghama była 11 lipca atakowana przez włoskie bombowce, ale przy udziale samolotów myśliwskich startujących z HMS „Eagle” atak ten został odpartyMaciej K. Franz, Lotniskowiec Eagle – koń roboczy Royal Navy..