«Во́жык у тума́не» () — савецкі мультыплікацыйны фільм, зняты Юрыем Нарштэйнам у 1975 годзе на студыі «».

Фільм распавядае пра Вожыка, які выпраўляецца ў госці да свайго сябра Мядзведзіка і губляецца ў тумане. Заблукаўшы, ён апынаецца ў дзіўным свеце, які насяляюць як пужаючыя істоты (Філін, Кажан), так і зычлівыя, добрыя (Сабака, Конь), у свеце цішыні і шолахаў, свеце цемры, высокай травы і ваблівых зор.

У аснове твора — аднайменная казачная аповесць , істотна перапрацаваная падчас напісання сцэнарыя. Сярод тэхнічных сродкаў, якія выкарыстоўваліся Нарштэйнам і аператарам стужкі , адметным з’яўляецца выкарыстанне ярусных дэкарацый, дзякуючы якім быў рэалізаваны «эфект туману». Галоўнага героя, як і ўвесь фільм, намалявала мастак-мультыплікатар Франчэска Ярбусава. Музычнае аздабленне стварыў кампазітар . Герояў агучвалі акцёры Марыя Сяргееўна Вінаградава (Вожык), Вячаслаў Нявінны (Мядзведзік), Аляксей Баталаў (аўтарскі тэкст за кадрам).

Даследчыкі адзначаюць, што на стылістыку фільма аказалі ўплыў культурныя традыцыі розных краін і народаў (у тым ліку тэатр і жывапіс Усходу, творы Паўля Клее, Андрэя Рублёва, ). У стужцы маюцца адсылкі да некаторых твораў кінематографа. Фільм атрымаў прызы міжнародных кінафестываляў у Тэгеране, Хіхоне, Чыкага, Мельбурне і іншых. У 1979 годзе стваральнікі стужкі Нарштэйн, Жукоўскі і Ярбусава сталі лаўрэатамі Дзяржаўнай прэміі СССР у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры «за мультыплікацыйныя фільмы „“ (1973), „“ (1974), „Вожык у тумане“ (1975)». У 2003 годзе на Міжнародным анімацыйным фестывалі «Лапута» ў Японіі па выніках апытання 140 кінакрытыкаў і мультыплікатараў розных краін «Вожык у тумане» быў прызнаны найлепшым мультфільмам усіх часоў.

Сюжэт Вожык адпраўляецца ў госці да свайго сябра Мядзведзіка, каб піць гарбату з малінавым варэннем і лічыць зоркі. Дарога, па якой рухаецца герой, вядзе праз пустынныя палі і лясныя зараснікі. У надвячоркавым тумане свет здаецца загадкавым, і перад Вожыкам раз-пораз узнікаюць дзіўныя вобразы. Сярод іх — Філін, які зазірае разам з падарожнікам у студню; Слімак, які раптам пераўтвараецца ў Слана; Кажан, які палохае размахам крылаў; Сабака, які вяртае герою страчаны клуначак з варэннем. Асаблівае ўражанне на Вожыка робіць белы Конь, размыты сілуэт якога некалькі разоў з’яўляецца ў імзе.

Скрозь туман перыядычна чуецца голас Мядзведзіка, які кліча Вожыка. Спяшаючыся на вокліч, герой падае ў раку. Яго выратавальнікам становіцца таямнічы «нехта», які дастаўляе вандроўніка на бераг. Патрапіўшы нарэшце ў хату Мядзведзіка, Вожык слухае сябра, які распавядае, што ён ужо раздзьмуў на ганку самавар для вячэрняга чаявання, сабраў ядлаўцовыя галінкі, «каб дымок быў», падсунуў пазручней плеценыя крэслы: «Бо хто ж, акрамя цябе, зоркі лічыць будзе?».

Стваральнікі  Роля ў стварэнні фільма  Выканаўца аўтар сцэнарыя рэжысёр і мастак-мультыплікатар Юрый Нарштэйнмастак-пастаноўшчык Франчэска Ярбусавааператар акцёры агучкі Марыя Вінаградава — ВожыкВячаслаў Нявінны — МядзведзікАляксей Баталаў — расказчыккампазітар гукааператар мантажор Надзея Трашчоварэдактар

Стварэнне фільма

Праца над сцэнарыем

У 1974 годзе, калі Юрый Нарштэйн працаваў над мультфільмам «», яму патэлефанаваў пісьменнік . Прадставіўшыся, Казлоў паведаміў, што бачыў анімацыйную стужку «» і хацеў бы прапанаваць рэжысёру свае казкі. З некалькіх дзясяткаў твораў, прынесеных пісьменнікам, Нарштэйн абраў «Вожыка ў тумане» — казачную аповесць, героі якой размаўляюць на мове «авангардысцкага абсурду», што нагадвае дыялогі дзяцей у кнізе Карнея Чукоўскага «»: «Як добра, што ты знайшоўся, — сказаў Мядзведзік. — Я прыйшоў. — Ты ўяўляеш, калі б цябе зусім не было? — Вось я і прыйшоў. — Дзе ж ты быў? — А мяне не было».

Паводле слоў рэжысёра, пры першым чытанні «Вожыка…» ў яго ўзніклі асацыяцыі, якія не мелі непасрэднага дачынення да тэксту, — напрыклад, статак мыкаючых кароў, якія рухаюцца ў тумане і спіны якіх нагадваюць калыханне ракі. Гэты вобраз не ўвайшоў у мультфільм, аднак ён стаў «першым рэхам», якое вызначыла стылістыку будучай стужкі: «Я проста адчуў казку прасторава. <…> Быццам недзе далёка, за тонкай амальгамай экрана ёсць такая сфера, адкуль гук прыходзіць сюды і ператвараецца ў выяву». Сама казка, якая ўяўляе сабой шэраг сцэнак з дыялогамі і аўтарскімі рэмаркамі, на шляху да экрана зведала нямала пераўтварэнняў. У працэсе працы змяняліся і , напісаны Казловым і Нарштэйнам у «» манеры, і з мантажнымі планамі, замалёўкамі персанажаў, кампазіцыяй кадраў. Так, першапачаткова Нарштэйн падрабязна распісаў сцэну «Ля студні», дзе з цемры праглядвала «бярвенне, парослае аксаміцістай цвіллю», і чуўся «шолах падаючай зямлі», але пры мантажы адмовіўся ад гэтых падрабязнасцяў. Затое ў фільм былі ўключаны такія дэталі, як сухі восеньскі ліст і «гарачая пашча сабакі», якія адсутнічалі ў аўтарскай казцы. Вобраз «дыхаючай пашчы», па прызнанні рэжысёра, з’явіўся пасля чытання апавядання «Брут» .

Фінал мультфільма не супадае з першапачатковай задумай рэжысёра. У канцы стужкі Вожык, дабраўшыся да Мядзведзіка, слухае сябра і думае пра Каня, вобраз якога перыядычна ўзнікаў перад ім падчас падарожжа: «Як ён там? У тумане…» Па задуме Нарштэйна, своеасаблівым адказам на разважанні і ўспаміны героя ў заключнай «змрочнай» сцэне павінна было прагучаць вуханне Філіна ў студню, тады фінал атрымаўся б «вышэй, значна вышэй». Аднак пры мантажы высветлілася, што метраж і экранны час крыху перавышаны, таму канцоўку прыйшлося выдаліць. Праца суправаджалася і праблемамі тэхнічнага характару: з-за таго, што студыя не вылучыла кінагрупе здымачны станок, стваральнікі стужкі самастойна вырабілі і канструкцыю для штатыва, і падобныя на будаўнічыя рыштаванні драўляныя «палаткі» (прымацаваныя тросамі да столі), з якіх можна глядзець у кінакамеру. Як іранічна заўважыў Нарштэйн, «напэўна, усіх рэжысёраў трэба вучыць рабіць памосты, габляваць дошкі, забіваць цвікі».

На паседжанні мастсавета студыі, дзе ішло абмеркаванне «Вожыка…», Нарштэйна спыталі, чаму ён абраў для ўвасаблення на экране настолькі «сціплую» казку. У якасці адказу рэжысёр прачытаў першыя радкі «Боскай камедыі» Дантэ: «Зямное жыццё прайшоўшы да паловы, / Я апынуўся ў змрочным лесе». У дзень планаванай здачы фільма высветлілася, што яго стваральнікі сур’ёзна адсталі ад графіка: яны знялі толькі дваццаць працэнтаў таго матэрыялу, што павінен быў увайсці ў стужку. Тым не менш рэжысёру дазволілі завяршыць пачатую працу і перайсці да наступнай — «Казкі казак».

Праца мастака Мастаком-пастаноўшчыкам фільма «Вожык у тумане» была жонка Нарштэйна — выпускніца УДІКа Франчэска Ярбусава. Сямейны саюз, па словах рэжысёра, не толькі дапамагае, але і перашкаджае творчасці: «Яна не паспявае за маёй рэактыўнасцю, маёй патрабавальнасцю, а мне здаецца, што яна лянуецца і не можа давесці сябе да неабходнага стану». Ярбусава, у сваю чаргу, апавядала, што, прыступаючы да працы над «Вожыкам…», Нарштэйн планаваў «між справамі» зняць немудрагелістую казку. Аднак замест меркаванай лёгкасці атрымаўся «суровы» эксперымент, падчас якога шматлікія тэхнічныя прыёмы выкарыстоўваліся ўпершыню. Так, у намаляванае Ярбусавай лісце змяшчалася пры дапамозе праектара вада, якая — дзеля дасягнення адзінай фактуры выявы — апрацоўвалася рыскамі.

Даўжэй за ўсё мастачка працавала над вобразам Вожыка. Ужо былі намаляваны іншыя персанажы, прыдуманы дэкарацыі, пачаліся здымкі, а галоўны герой не атрымліваўся. Разуменне таго, якім павінен быць ключавы персанаж, узнікла падчас вячэрняй прагулкі мужа і жонкі, калі яны ўбачылі на вуліцы жанчыну з ручным вожыкам. Вярнуўшыся дадому, Ярбусава намалявала героя адной лініяй, і ён адразу набыў «унутраную яснасць». Для таго каб дамагчыся «дзіцячай выразнасці» вобразу, рэжысёр прывязаў правую руку Франчэскі, і Вожык быў створаны левай.

Некаторыя даследчыкі выяўляюць у намаляваным Вожыку знешнія рысы драматурга Людмілы Петрушэўскай, якая напісала разам з Нарштэйнам сцэнарый мультфільма «Казка казак». Пра магчымае падабенства апавядала ў кнізе «Гісторыі з майго ўласнага жыцця» і сама Петрушэўская, якая ўспамінала, што ў сярэдзіне 1970-х гадоў рэжысёр у тэлефоннай размове «вельмі цырымонна» пацікавіўся, ці не будзе Людміла Стэфанаўна супраць выкарыстання яе профіля ў вобразе галоўнага героя. «Я тады адказала, што раз вы ўжо бралі (без папытання) мой нос для , то бярыце і для вожыка». Тым не менш праз дзесяцігоддзі Нарштэйн сцвярджаў, што ніякіх спецыяльных адсылак да аблічча Петрушэўскай ні ў яго, ні ў Ярбусавай не было, хоць у працэсе пошукаў гэта магло праявіцца «на несвядомым узроўні».

У той жа час адчуванне «сусветнасці героя», якое адзначаецца гледачамі (мастак-мультыплікатар назваў яго «Божым чалавекам»), звязана, верагодна, з тым, што падчас здымак «Вожыка…» Нарштэйн і Ярбусава часта глядзелі на ікону Андрэя Рублёва «Спас Уседзяржыцель» («»). Як пазней казаў рэжысёр, сілуэт рублёўскага Спаса ў ім «проста жыве»: «Сам гэты абрыс неверагодны, такой сілы, такой дынамікі. <…> І нават калі мы рабілі „Вожыка ў тумане“, я мастачцы Франчэсцы Ярбусавай казаў пра рублёўскага „Спаса“».

Ацэньваючы творчасць Франчэскі Ярбусавай, мастацтвазнаўца Сяргей Асенін звяртаў увагу на здольнасць мастачкі надзяляць мультыплікацыйных звяроў чалавечымі якасцямі — гэта асаблівая «танальнасць антрапамарфізму» дазваляе па вачах, рухах, манерах жывёл адгадваць іх характары. Мастак-мультыплікатар адзначала, што менавіта Ярбусава «стварыла бачны свет Юрыных карцін».

Персанажы Па прызнанні Нарштэйна, яму заўсёды была сімпатычная «бязмоўнасць» анімацыйных персанажаў, якія, у адрозненне ад жывых акцёраў, не могуць падчас працы запярэчыць пастаноўшчыку. У той жа час «у іх ёсць адна жорсткая рыса: яны абсалютна няўмольныя», — падкрэсліваў рэжысёр. Фігурку галоўнага героя Вожыка, які меў «рост» каля пятнаццаці сантыметраў, стваральнікі фільма зрабілі з некалькіх слаёў цэлулоіда, пакрытага алейнымі і . Дзякуючы шматслойнасці сілуэт выглядаў фактурным і аб’ёмным. Асобна былі выраблены і прымацаваны такія дэталі, як вочы персанажа, яго лапы і клуначак з варэннем. Іголкі, якія вібрыруюць падчас руху, Франчэска Ярбусава намалявала бяліламі і зверху пакрыла акварэллю; праца вялася вокамгненным дотыкам пэндзля без выпраўленняў, фактычна па тэхналогіі кітайскіх і японскіх мастакоў. Вожык наіўны і дапытлівы: у дарозе ён «перагукаецца» з калодзежам, кранае лапамі туман, перадражнівае пралятаючых матылькоў. Сваімі паводзінамі ён нагадвае дзіця, якое ўпершыню адкрывае для сябе разнастайнасць свету.

Своеасаблівым «ценем» Вожыка з’яўляецца Філін, які ідзе за героем амаль па пятах і спрабуе ў дакладнасці паўтараць яго рухі і жэсты. Калі Вожык заглядваецца на зоркі, адлюстраваныя ў вадзе, Філін таксама спыняецца каля лужыны, аднак бачыць у ёй толькі сябе. Галоўны герой «гукае» ў студню, чакае водгуку ў адказ і адпраўляецца далей; ягоны крылаты «двайнік» следам узбіраецца на зруб і паўтарае тыя ж дзеянні, беспаспяхова імкнучыся зразумець, што ж цікавага можна пачуць і ўбачыць у глыбіні гэтай ямы. Па словах Нарштэйна, «Філін — той жа Вожык, толькі наадварот. Ён такі ж прастадушны, толькі дурны». Здымкі фігуры Філіна, адлюстраванай у вадзе, стваральнікі фільма вялі з секундамерам, па кадрах перамяшчаючы сілуэт героя ў адпаведнасці з яго водбліскам у лужыне. Асобна была створана лапа, якую Філін апускае ў вадаём, — яе здымалі ў звычайным тазе для ўмывання.