Кітабі́стыка — галіна філалогіі і гістарычнай навукі, якая вывучае пісьмовую спадчыну, мову і культуру беларуска-літоўскіх татар. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, якія былі напісаны арабскім пісьмом, але іх моўнай асновай служылі старабеларуская, сучасная беларуская і польская мовы.

Прадмет вывучэння Кітабістыка даследуе шырокі спектр арабскаграфічных рукапісаў, якія адлюстроўваюць працэс моўнай і культурнай асіміляцыі татар, што страцілі сваю цюркскую мову, але захавалі ісламскую рэлігію. Асноўнымі жанрамі помнікаў, якія вывучаюць кітабісты, з’яўляюцца тафсіры (пераклады і каментарыі да Карана, самы стары з якіх — Мінскі тафсір 1686 года), кітабы (аб’ёмныя зборнікі легенд, маральных павучанняў і рытуальных інструкцый), хамаілы (невялікія малітоўнікі і даведнікі па народнай медыцыне і магіі), таджвіды (правілы чытання Карана) і далавары (пахавальныя скруткі з малітвамі).

Акрамя тэксталогіі і рэлігіязнаўчага кантэксту, найважнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Даследчыкі вывучаюць графіка-арфаграфічную сістэму, адаптаваную татарамі для перадачы славянскіх гукаў (стварэнне новых літар для гукаў [дз’], [ц], [ч], [п]), адлюстраванне ў тэкстах фанетычных працэсаў, такіх як аканне, дзеканне і цеканне, а таксама ўзаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй (арабскай, цюркскай і персідскай) лексікай.

Гісторыя даследаванняў

Зараджэнне (XIX стагоддзе) Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу Х. А. Флейшэру, які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы «Codex arabicus, tataricus, polonicus» (сёння вядомы як Лейпцыгскі хамаіл). Аднак ні Х. А. Флейшэр, ні славіст І. І. Сразнеўскі, які пазней зацікавіўся рукапісам, не змаглі дакладна ідэнтыфікаваць яго паходжанне.

Сапраўдным першаадкрывальнікам і заснавальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта Антон Мухлінскі. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню ўвёў татарскія рукапісы ў навуковы абарот, даказаўшы, што іх мова — славянская, а не ўсходняя.

Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя На мяжы XIX і XX стагоддзяў фундаментальны ўклад у лінгвістычны аналіз тэкстаў зрабіў акадэмік Яўхім Карскі. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар.

У 1915 годзе беларускі дзеяч Іван Луцкевіч знайшоў каля Вільні адзін з самых значных помнікаў — Кітаб Луцкевіча, што выклікала новую хвалю інтарэсу да тэмы. У 1920-я гады ў БССР кітабы актыўна даследаваў Віталь Вольскі, які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы. Адначасова ў Заходняй Беларусі, у Вільні над тэкстамі працаваў Ян Станкевіч, які ў сваіх выданнях паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі.

Афармленне кітабістыкі ў самастойную дысцыпліну Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага Антона Антановіча. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А. К. Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў Валерый Чэкман.

Сучасны этап У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: Літва: У Віленскім універсітэце і Інстытуце літоўскай мовы прафесар Галіна Мішкінене кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне Кітаба Івана Луцкевіча з транслітарацыяй і перакладам. Беларусь: Супрацоўнікі Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі Міхаіл Тарэлка і Ірына Сынкова займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім, сярод іншага, былі ўведзены ў абарот рукапісы імама Аляксандра Адамовіча. Польшча: Даследчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні (Чэслаў Лапіч, Ёана Кульвіцка-Камінская) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. Турцыя і Вялікабрытанія: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца Шырын Акінэр, якая даследавала Кітаб з Брытанскага музея, і турэцкі вучоны Хусейін Дургут, які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Філалогія Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы Катэгорыя:Мовазнаўства Катэгорыя:Літаратуразнаўства Катэгорыя:Арыенталістыка Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Арабскае пісьмо Катэгорыя:Даследаванне літаратуры