Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Пе́ршай сусве́тнай і по́льска-саве́цкай во́йнаў — працэс масавага знішчэння, пашкоджання і эвакуацыі з наступным невяртаннем гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных архіваў, мастацкіх збораў і музейных калекцый з тэрыторыі Беларусі ў перыяд з 1914 па 1921 гады. У гэты час тэрыторыя Беларусі стала арэнай актыўных баявых дзеянняў Першай сусветнай вайны, а затым і польска-савецкай вайны, што прывяло да некантралюемага вывазу нацыянальных скарбаў уладамі Расійскай імперыі, разрабавання маёнткаў і палацаў як вайсковымі фарміраваннямі розных бакоў, так і прадстаўнікамі новых савецкіх структур. Адным з найбольш пацярпелых гістарычных аб'ектаў у гэты час стаў Нясвіжскі замак князёў Радзівілаў, багатыя калекцыі якога апынуліся раскіданымі і часткова знішчанымі.

Эвакуацыя калекцый падчас Першай сусветнай вайны

На пачатку XX стагоддзя Нясвіжскі замак перажываў чарговы перыяд свайго ўздыму як буйны культурны цэнтр. Намаганнямі Марыі Дароты дэ Кастэлян і яе мужа Антонія Вільгельма Радзівіла палац быў адноўлены пасля доўгіх гадоў заняпаду. У рэзідэнцыю былі вернутыя фамільны архіў, калекцыя рыцарскіх даспехаў, створана новая бібліятэка, вернуты з Эрмітажа шэраг прадметаў, вывезеных яшчэ падчас вайны 1812 года. Беларускі краязнавец Аляксандр Ельскі, які наведаў замак у 1905 годзе, з захапленнем апісваў багацце рыцарскай збруі, халоднай зброі, булаваў гетманаў, пячатак і ювелірных вырабаў, якія ўяўлялі сабой сапраўдную скарбніцу для вывучэння айчыннай гісторыі.

Аднак пачатак Першай сусветнай вайны змяніў лёс палаца і яго гаспадараў. Ужо ў першыя месяцы баявых дзеянняў звыклы лад жыцця быў парушаны. У адным з замкавых карпусоў, так званай камяніцы, быў абсталяваны лазарэт, які заняў дваццаць чатыры пакоі. Дзеля гэтага адтуль вынеслі ўсю мэблю, партрэты і знялі шоўкавыя шпалеры. Друга верасня 1914 года ў Нясвіж прыбыла першая партыя параненых з фронту.

Сур'ёзная небяспека навісла над замкам летам 1915 года. У адпаведнасці з тактыкай «выпаленай зямлі», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці, якія маглі дастацца праціўніку, павінны былі быць знішчаны. Лёс палаца выратавала хадайніцтва графа Веляпольскага перад расійскім Вярхоўным галоўнакамандуючым, пасля чаго замак быў узяты пад ахову. Тым не менш, у жніўні 1915 года пачалася масавая эвакуацыя гістарычных і мастацкіх калекцый. На захаванне ў Дзяржаўны банк у Мінску былі перададзены больш за сто найкаштоўнейшых дакументаў. Сярод іх былі шлюбныя пасведчанні, тастаменты, а таксама гістарычныя копіі прывілея імператара Карла V аб наданні Мікалаю Радзівілу княжацкага тытула ад 1547 года і прывілея Нясвіжу на магдэбургскае права ад 1586 года.

Матэрыяльныя і мастацкія калекцыі пакаваліся ў вялікія скрыні і перавозіліся на чыгуначную станцыю Замір'е, адкуль цягніком адпраўляліся ў Маскву. Маштабы вывазу ўражваюць. Толькі архіўных папер было вывезена каля 1150 кілаграмаў, якія складалі найбольш каштоўную гістарычную частку архіва з дакументамі XVI—XIX стагоддзяў. Рыцарскія даспехі былі запакаваны ў пяць скрынь, дзе змяшчалася пяцьдзесят сем адзінак даспехаў (у тым ліку фрагменты іспанскага даспеха з залатым арнаментам і італьянскай работы XV стагоддзя) і пяць камплектаў конскай зброі. Жывапіс і гравюры змясціліся ў трох скрынях, сярод якіх былі партрэты XVII стагоддзя, трыццаць адзін пейзаж, восем ілюстрацый Міхал Эльвіра Андрыёлі да паэмы «Пан Тадэвуш», дваццаць работ Юльяна Фалата і творы іншых мастакоў, такіх як В. Папэ і В. Гондзіюс. Акрамя таго, быў эвакуіраваны велізарны збор сярэбранага сталовага посуду, толькі пяць набораў якога важылі каля дваццаці дзевяці кілаграмаў, а таксама каштоўныя вазы з аметыста, парцаляна і зброя.

Падчас транспарціроўкі частка эвакуіраваных скарбаў знікла. У кастрычніку 1915 года службоўцамі станцыі Масква-Таварная быў складзены пратакол аб страце грузу. З трынаццаці адпраўленых скрынь агульнай вагой восемдзесят пудоў прыбылі толькі тры скрыні вагой трыццаць пяць пудоў. Такім чынам, дзесяць скрынь са старадаўнімі мастацкімі прадметамі бясследна зніклі ў дарозе.

Эвакуацыі падвяргаліся не толькі прыватныя зборы, але і музейныя калекцыі. Так, у 1915 годзе зборы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, заснаванага ў 1908 годзе пры Мінскім царкоўна-археалагічным камітэце, былі вывезены ў горад Разань. Гэтая калекцыя налічвала больш за тры тысячы музейных прадметаў старажытнасці.

Рэквізіцыя царкоўных званоў і маёмасці

Разбурэнні ў перыяд рэвалюцый і германскай акупацыі (1917—1918)

Нягледзячы на маштабную эвакуацыю, у Нясвіжскім замку заставалася значная частка маёмасці, у тым ліку бібліятэка, партрэтная галерэя, скульптуры, габелены, паляўнічыя трафеі і старадаўняя мэбля. У снежні 1917 года ў сценах замка праходзіў з'езд вайскоўцаў-беларусаў 2-й арміі Заходняга фронту. У прынятай імі рэзалюцыі асобным пунктам стаяла патрабаванне да армейскай Беларускай Рады ўзяць пад апеку бібліятэку князя Радзівіла як нацыянальны набытак Беларусі і адкрыць у замку сельскагаспадарчы інстытут. Аднак з-за слабасці нацыянальнага руху і адсутнасці сродкаў гэтыя планы не былі рэалізаваны.

У лютым 1918 года горад і замак былі заняты нямецкімі войскамі. У палацы пасяліўся палкоўнік Ф. Тэтлау. Разам з тым, германскі імператар Вільгельм II, які да вайны бываў у Нясвіжы на паляваннях, асабістымі тэлеграмамі загадаў ваенным уладам забяспечыць захаванасць палаца і радзівілаўскай пахавальні ў касцёле.

Разрабаванне падчас польска-савецкай вайны

У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у Нясвіжы была ўсталявана савецкая ўлада. У горад прыбыў атрад Надзвычайнай камісіі Смаленскай акругі пад камандаваннем Салдатава. Гэты атрад размясціўся непасрэдна ў замку і пачаў масавыя арышты і збор кантрыбуцыі з мясцовага насельніцтва. Калі мясцовы рэўкам сабраўся на пасяджэнне для абмеркавання паводзін чэкістаў, Салдатаў загадаў акружыць будынак і пад пагрозай кулямётаў распусціў сход. За кароткі час гаспадарання гэтага атрада, які быў раззброены рэгулярнай Чырвонай Арміяй толькі ў студзені 1919 года, з палаца зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены. Следчая камісія пазней пацвердзіла факты масавага крадзяжу, аднак вінаватыя, уключаючы самога Салдатава, былі неўзабаве выпушчаны на волю. Карэспандэнт газеты «Звезда» А. Панасін жорстка ацаніў гэтыя дзеянні, назваўшы чэкістаў чужымі людзьмі, якія толькі прыкідваюцца сваімі.

Пасля гэтых інцыдэнтаў савецкія ўлады пачалі звяртаць увагу на неабходнасць аховы помнікаў. Трыццатага студзеня 1919 года Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларусі на чале са З. Жылуновічам і А. Чарвяковым выдаў пастанову аб уліку і ахове гісторыка-культурных каштоўнасцей. У лютым 1919 года ў Нясвіж быў накіраваны інструктар Беларускага музея Л. Замкоў. У сваёй дакладной запісцы ён адзначыў, што заспеў у памяшканнях хаос, мноства знішчаных старадаўніх прадметаў мастацтва і сарваныя шоўкавыя шпалеры. Аднак ён пацвердзіў, што ў палацы яшчэ заставалася французская мэбля, фарфор, жырандолі, кнігі і карціны. На пасяджэнні калегіі Народнага камісарыята асветы ў сакавіку 1919 года Іваноўскі прапанаваў стварыць у замку музей і перавезці архіў у Мінск.

Гэтыя планы былі перапынены наступам польскіх войскаў летам 1919 года. У ліпені 1920 года савецкая ўлада зноў вярнулася ў горад. Новыя адміністратары склалі ў верасні 1920 года дэталёвы вопіс маёмасці Нясвіжскага замка. Вопіс ахапіў 173 памяшканні і зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі. Сярод іх было 168 карцін, 62 гравюры, 20 статуй, 21 статуэтка, 11 бюстаў, а таксама вялікая колькасць мэблі. У бібліятэцы, якая да вайны налічвала каля дзесяці тысяч тамоў, заставалася не больш за дзве тысячы кніг. Дакументы і кнігі былі раскіданы па розных залах, а пяцьдзесят дзевяць кніжных шафаў стаялі паўпустымі. Зброя і рыцарскія даспехі практычна цалкам зніклі.

Разрабаванню падвяргаліся і іншыя музейныя зборы. Калекцыі Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, эвакуіраваныя ў 1915 годзе ў Разань, былі вернутыя ў Мінск у 1920 годзе. Аднак неўзабаве яны зноў пацярпелі. Падчас адступлення польскіх войскаў з Мінска створаны ў горадзе абласны музей быў разграблены, а найбольш каштоўныя музейныя рэчы былі вывезены. Рэшткі гэтай калекцыі ў 1924 годзе ўвайшлі ў склад яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея пад кіраўніцтвам Аляксандра Давыдавіча Палееса.

Рыжскі мірны дагавор і лёс эвакуіраваных збораў

Восенню 1920 года Нясвіж канчаткова ўвайшоў у склад Польскай Рэспублікі. У сакавіку 1921 года быў падпісаны Рыжскі мірны дагавор, які прадугледжваў вяртанне (рэвіндыкцыю) культурных каштоўнасцей, вывезеных з тэрыторый, што адышлі да Польшчы. У выніку працы рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў Варшаву з Савецкай Расіі прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, раней эвакуіраванымі ў Маскву. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з даспехамі, тры скрыні з мастацкімі творамі, а таксама срэбраны посуд. Такім чынам, значная частка мастацкіх і гістарычных скарбаў Нясвіжскага замка была выратавана ад поўнага знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, аднак яна не вярнулася ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях. Перамяшчэнне і знішчэнне культурнай спадчыны, распачатае ў гады Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў, нанесла непапраўны ўдар па гістарычнай памяці і мастацкім фондзе Беларусі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939) Катэгорыя:Культура Беларусі Катэгорыя:Польска-савецкая вайна