«Люд белару́скі на Русі́ Літо́ўскай» (поўная арыгінальная назва:  — «Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах») — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка Міхала Федароўскага. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў.

Гісторыя стварэння і выдання

Першыя гады збіральніцтва

Ідэяй Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра беларускі народ, вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю Заходняй Беларусі ў якасці аканома маёнткаў.

Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага томаFederowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.:

Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар’ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа Зыгмунта Глогера. Глогер навучыў яго падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору.

Паступова этнограф аб’ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: Пружанскі, Ваўкавыскі, Лідскі, Слонімскі, Сакольскі, Беластоцкі, Бельскі, Аўгустоўскі, Гродзенскі, Вілейскі, Навагрудскі і Слуцкі. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: Ян Дзежка, Тадэвуш Мацвейчык, Антось Высоцкі і Паўліна Керсноўская, якую Ян Карловіч называў «беларускай Шахеразадай».

Падрыхтоўка і змена планаў выдання Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак Косін Ваўкавыскага павета ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў нотныя запісы беларускіх мелодый. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «Wisła» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго Акадэміі ведаў у Кракаве. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі перадаў рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі.

Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з фізіяграфіі, гісторыі, апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, сельскагаспадарчага інвентару і абрадаў, а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і слоўнікам.

Аднак у 1889 годзе прафесар Ізідар Капярніцкі з Кракаўскай Акадэміі навук паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях.

Выхад першых тамоў і ад’езд з Беларусі Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты).

Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад заразных хвароб памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць Беларусь і пераехаць у Варшаву, забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе.

Пасмяротныя выданні Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся Чэславам Пяткевічам і прафесарам Станіславам Панятоўскім. Гэты том выйшаў у 1935 годзе.

У час Другой сусветнай вайны і Варшаўскага паўстання частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час.

У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў.

Змест тамоў Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў.

Том I. Вера, вераванні і забабоны (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам (чэрці, ведзьмы, ваўкалакі, здані), а таксама вераванням, звязаным з прыродай (жывёлы, расліны, метэаралагічныя з’явы). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру (этыка, права, медыцына, сельская гаспадарка, рамёствы). Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, міфалагічныя казкі, а таксама казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды. Том III. Паданні і казкі (бытавыя) (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя паданні, анекдоты, бытавыя і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў Антося Высоцкага і Рамана Галамбёўскага. Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі (1935). Змяшчае каля 10 000 прыказак і прымавак, а таксама 520 загадак. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай парэміяграфіі. Тамы V і VI. Песні (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны любоўныя, сямейныя, вясельныя, каляндарна-абрадавыя, салдацкія, гумарыстычныя песні і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя Я. Карловічам і І. Трачыкам. Тамы VII і VIII (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень.

Метадалогія і прынцыпы запісу

Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, Міхал Федароўскі выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны.

Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: Ян Дзежка з Сакольскага павета, Тадэвуш Мацвейчык, Антось Высоцкі, а таксама Паўліна Керсноўская, ад якой ён запісаў каля 300 песень.

Праблема фанетычнага запісу У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, фанограф) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой беларускай гаворкі з усімі яе дыялектнымі асаблівасцямі. Для гэтага даследчык карыстаўся польскім алфавітам, уводзячы ў яго дадатковыя дыякрытычныя знакі для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, падоўжаных галосных, дыфтонгаў, цвёрдага «р» і г.д.).

У пытаннях транскрыпцыі Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст Ян Карловіч раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы cieły або cyjely), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзеKarłowicz J. [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159..

Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў кантамінацыю — аб’ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст.

Выбітны фалькларыст Уладзімір Проп, аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны творПропп В. Я. Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» (эратычныя ці нецэнзурныя) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах.

Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу Сур’ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва Кракаўскай Акадэміі навук патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып.

Аднак пры сістэматызацыі парэміяграфічнага матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка Самуэля АдальбергаAdalberg S. Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп (любоўныя, сямейныя, жніўныя, купальскія і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі.

Характарыстыка фальклорнага матэрыялу

Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках, паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай дэманалогіі і міфалогіі. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра чэрцей, ведзьмаў, ваўкалакаў, упыроў і розныя чарадзейныя метамарфозы.