Грамні́чная све́чка (грамніца) — адзін з самых магутных і ўніверсальных сакральных атрыбутаў у традыцыйнай культуры беларусаў. Яна ўвасабляе ў сабе шчыльнае перапляценне дахрысціянскіх вераванняў у ачышчальную сілу агню і хрысціянскіх традыцый. Агонь грамнічнай свечкі прыраўноўваўся ў народзе да «жывога агню», атрыманага ад маланкі або шляхам трэння дзвюх кавалкаў дрэва. У народнай свядомасці яна выступае як матэрыялізаваная малітва, сімвал бесперапыннасці роду і галоўны абаронца хаты ад прыродных і містычных пагроз. Чароўную сілу, падобную да грамніцы, мелі таксама перадвелікодныя і чацвярговыя свечкі.

Паходжанне і сімволіка Свята Грамніцы (Стрэчанне, Устрэчанне) адзначаецца 2 лютага ў католікаў (Ахвяраванне Пана) і 15 лютага ў праваслаўных. У народнай свядомасці гэты дзень знаменуе першую сустрэчу зімы з летам, што знайшло сваё адлюстраванне ў традыцыйным фальклоры:

У дахрысціянскія часы беларусы здабывалі так званы жывы агонь пры дапамозе трэння дзвюх палачак і выпальвалі ім крыжы на будынках для абароны ад нябесных стыхій. З прыняццем хрысціянства гэтую магічна-ахоўную ролю пераняла асвечаная ў храме свечка, якая захавала старую назву. У хрысціянскай традыцыі яна сімвалізуе Дзеву Марыю і святло Ісуса Хрыста.

Выраб і асвячэнне Да стварэння грамніцы ставіліся з вялікай адказнасцю, бо лічылася, што ў гэтым працэсе закладзена ідэя самазахавання ўласнай гаспадаркі. Воск збіралі загадзя, а самі свечкі лілі (у народзе казалі «сучылі» або «качалі») ў апошнюю суботу перад святам з выключна чыстага пчалінага воску, вытапленага з яшчэ не выкарыстаных выкачаных сотаў. Гэты матэрыял бралі са сваёй пасекі або куплялі ў іншых пчаляроў. Грамніцы вылучаліся сваімі памерамі сярод іншых свечак: паводле сведчанняў этнографаў XIX стагоддзя, яе даўжыня складала прыкладна дзесяць вяршкоў (каля 44 сантыметраў), а таўшчыня — тры чвэрці вяршка (каля 3,5 сантыметраў). Такі вялікі памер быў неабходны з практычных меркаванняў, бо свечка павінна была служыць сям'і цэлы год у дзясятках розных абрадавых сітуацый.

У храме падчас святой Імшы свечкі асвячаліся і запальваліся (гучала песня Сімяона). Пасля набажэнства выконваўся строгі рытуал дастаўкі свечкі дадому: яе тушылі пэўным чынам, пераварочваючы кнотам уніз, хавалі за пазуху і гэтак неслі дамоў.

Хатнія рытуалы Як толькі гаспадар пераступаў парог хаты, жонка зноў запальвала свечку, і адбываўся абавязковы абрад агністага крыжавання. Спачатку бацька крыжападобна абпальваў валасы на сваёй галаве, потым — жонцы, а затым усім дзецям па старшынстве. Гэта рабілася дзеля здароўя (каб галава не балела), каб адагнаць злых чарадзеяў і ведзьмакоў, а таксама каб дзеці не баяліся грымотаў.

Пасля гэтага ўся сям'я ішла ў хлеў, дзе запаленай свечкай выпальвалі крыжыкі на поўсці кожнай хатняй жывёліны. Затым гаспадар дакранаўся полымем або рабіў дымам крыжыкі на сценах, вушаках, дзвярах хаты і хлявоў, а таксама абпальваў вуллі, пастаўленыя на зімоўку. Па заканчэнні ўсіх дзеянняў свечку тушылі і хавалі за бажніцу або ў куфар. У народзе існавала павер'е, што святыню трэба хаваць ад чужых вачэй, бо калі старонні чалавек не ведае пра яе існаванне ў хаце, то злыя духі не змогуць скрасці яе гаючую і засцерагальную моц.

Выкарыстанне ў гаспадарча-каляндарным цыкле Грамніца з'яўлялася галоўным земляробчым і метэаралагічным абярэгам. Самае вядомае яе прызначэнне заключалася ў абароне будынкаў і пасеваў ад грымотаў і маланак. Як толькі гаспадыня чула набліжэнне летняй навальніцы, яна неадкладна даставала грамніцу, запальвала яе і ставіла на покуці або на акне з таго боку, адкуль ішла хмара.

Магічная сіла агню павінна была абараняць і ураджай, таму свечку бралі з сабой у поле на першае ворыва, запальвалі падчас засыпання насення ў мяшкі перад сяўбой і пры засыпанні ў засек першага намалочанага збожжа. Каб зберагчы палетак ад граду, без грамнічнай свечкі гаспадыні ніколі не пачыналі зажынкі, а таксама запальвалі яе, калі збіраліся расчыняць хлеб.

У жывёлагадоўлі свечка была неабходным атрыбутам увесну, калі першы раз выганялі кароў на пашу на свята Юр'я. Гаспадыня брала ў рукі грамніцу, вербную галінку і чырвонае яйка, пасля чаго тройчы абыходзіла карову па сонцы, каб абараніць яе ад сурокаў і пашкоджанняў. На свята Купалле, падчас разгулу нячыстай сілы, свечку часта мацавалі кнотам уніз над дзвярамі хлява або прывязвалі да рога каровы, каб зберагчы жывёлу ад «малочнай ведзьмы». Агаркам свечкі і чаборам таксама абкурвалі вымя каровы адразу пасля ацёлу, каб цяля хутка расло, а таксама абкурвалі ніткі перад прадзеннем, кросны перад ткацтвам і рыбацкія сеткі перад першым выкарыстаннем.

Сямейна-радавыя і лячэбныя абрады Грамнічная свечка суправаджала беларуса на працягу ўсяго жыцця, удзельнічаючы ва ўсіх пераходных этапах. Свечка запальвалася падчас цяжкіх родаў перад абразамі, а таксама калі бабка-павітуха прымала нованароджанага, якога тройчы абносілі і хрысцілі «грамніцай». Яна суправаджала дзіця і хросных бацькоў па дарозе ў храм на хрышчэнне і выкарыстоўвалася ў сакральны момант адымання дзіцяці ад мацярынскіх грудзей. Грамніца была абавязковай у вясельных абрадах: з ёй ішлі сватаць дзяўчыну, дружына выкупляла нявесту, і з ёй жа вясельны картэж адпраўляўся да вянца. Бацькі абавязкова акраплялі грамнічнай вадой хлопца, які ішоў служыць у войска.

Калі чалавек доўга і цяжка паміраў, запаленую грамнічную свечку давалі яму ў рукі: лічылася, што ў такім выпадку ён памрэ праведнікам, а дым ад свечкі аблегчыць пераход душы ў іншы свет. Свечка ў такім выпадку павінна была згарэць цалкам, каб яе не змаглі выкарыстаць у магічных мэтах для нанясення шкоды жывым людзям. Пасля смерці чалавека запаленая свечка ставілася ля галавы нябожчыка, а таксама выстаўлялася на акно ў той хаце, міма якой праходзіла пахавальная працэсія.

Акрамя гэтага, у народнай медыцыне грамніца мела шырокае прымяненне. Сплавамі воску ад яе падкурвалі дзяцей ад перапалоху і ліхаманкі. Ад зубнога болю раілася кусаць грамнічную свечку хворым зубам. Пры заразных захворваннях і эпідэміях запаленай грамніцай абносілі ўсю вёску. Выкарыстоўвалі яе і для варажбы на вадзе.

Сучасныя трансфармацыі З урбанізацыяй і змяншэннем колькасці пчаляроў традыцыя вырабу свечак сваімі рукамі паступова трансфармавалася. Сёння вернікі часцей за ўсё купляюць гатовыя свечкі ў храме непасрэдна ў дзень свята. Паколькі адной стандартнай царкоўнай свечкі на ўвесь год не хапае для ўсіх патрэб, сучасныя беларусы набываюць тры самыя вялікія свечкі і перавязваюць іх формай васьмёркі, якая з'яўляецца старажытным сімвалам вечнасці і бясконцасці. У такім змацаваным выглядзе яны захоўваюцца ў хаце ўвесь год. У некаторых храмах на Грамніцы асвячаюць і ваду, якая па сваёй значнасці і ахоўных уласцівасцях у народзе прыраўноўваецца да вадохрышчанскай святой вады і часта выкарыстоўваецца ў абрадах разам са свечкай.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларускія народныя абрады Катэгорыя:Свечкі