Ёнас Браткунас (, , ; каля 1536, Бамбліяй, каля Фрыдланда, Герцагства Прусія — 1 кастрычніка 1602, Каралявец) — адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства, лютэранскі святар, тэалог, аўтар першага поўнага перакладу Бібліі на літоўскую мову і стваральнік першага літоўскага зборніка казанняў. Яго літаратурная дзейнасць аказала значны ўплыў на фарміраванне літоўскай літаратурнай мовы і развіццё пратэстанцкай літаратуры ў Прусіі і Вялікім Княстве Літоўскім.

Біяграфія Нарадзіўся ў 1536 годзе ў вёсцы Бамбліяй (ням. Бамельн), размешчанай каля Фрыдланда (сучасны Праўдзінск, Калінінградская вобласць). Яго паходжанне мела змешаны характар: маці была этнічнай прускай, а бацька, Вальтэн Брэтке, працаваў рамеснікам (займаўся піваварствам і вырабам футраў), імаверна, належаў да анямечаных прусаў. Дакладна невядома, якая мова была ў сям'і асноўнай, але з дзяцінства Браткунас знаходзіўся ў шматмоўным асяроддзі. Акрамя нямецкай і прускай, ён добра авалодаў літоўскай мовай, якую пазней зрабіў асноўнай мовай сваёй літаратурнай і рэлігійнай творчасці. Акрамя таго, ён валодаў латышскай (куршскай), яўрэйскай, грэчаскай і лацінскай мовамі.

Маці Браткунаса рана памерла, і ў дакументах ён часта фігураваў як сірата. У 1555 годзе пры падтрымцы прускага герцага Альбрэхта Брандэнбургскага ён паступіў у Каралявецкі ўніверсітэт на багаслоўскі факультэт. У 1557 годзе прадоўжыў вывучэнне тэалогіі ў Вітэнбергскім універсітэце, які ў той час з'яўляўся галоўным інтэлектуальным цэнтрам лютэранства. Там ён прабыў да 1562 года.

Пасля вяртання ў Прусію ў 1562 годзе Браткунас атрымаў прызначэнне на пасаду святара ў евангелісцка-лютэранскую парафію ў Лабгуве (ням. Лабіаў). Гэта была вялікая парафія з прыкметнай доляй літоўскамоўнага насельніцтва, дзе ён стаў першым пастарам, які пачаў чытаць казанні на літоўскай мове без дапамогі перакладчыка. Разам са святарскімі абавязкамі яму давялося займацца сельскай гаспадаркай на выдзеленых 63 гектарах зямлі, каб забяспечваць сябе і сям'ю. Сельскагаспадарчая праца і пастаянныя канфлікты з мясцовымі сялянамі адбіралі шмат часу ад яго інтэлектуальнай дзейнасці. Нягледзячы на неаднаразовыя просьбы перавесці яго ў іншае месца, Кансісторыя пакідала яго ў Лабгуве менавіта з-за выдатнага ведання мясцовых моў.

Сітуацыя змянілася ў 1587 годзе, калі пасля смерці пастара Балтрамеюса Вілентаса (паплечніка Марцінаса Мажвідаса) вызвалілася месца святара ў Штэйннбамскай (Святога Мікалая) літоўскай парафіі ў Караляўцы. Прускі герцаг Георг Фрыдрых перавёў Браткунаса на гэтую пасаду. Пераезд у буйны цэнтр значна палепшыў умовы для яго кнігавыдавецкай дзейнасці. Ён працаваў на гэтай пасадзе да канца жыцця і памёр 1 кастрычніка 1602 года ад эпідэміі чумы, якая лютавала ў горадзе.

Творчасць і літаратурная дзейнасць

У час працы ў Лабгуве і пазней у Караляўцы Ёнас Браткунас стварыў велізарны масіў тэкстаў на літоўскай і нямецкай мовах (агулам каля 5 тысяч друкаваных і рукапісных старонак). Яго творчасць уключае фундаментальныя пераклады, арыгінальныя тэалагічныя працы і гістарычныя хронікі.

Пераклад Бібліі Найважнейшай працай яго жыцця стаў першы поўны пераклад Бібліі на літоўскую мову (вядомы як «Біблія Браткунаса»). Праца пачалася 6 сакавіка 1579 года ў Лабгуве. Браткунас працаваў інтэнсіўна, не маючы афіцыйнага заказу ці фінансавання, кіруючыся выключна ідэямі Рэфармацыі аб неабходнасці даступнасці Свяшчэннага Пісання на роднай мове.

Асноўнай крыніцай для перакладу служыла нямецкая Біблія Марціна Лютэра (выданне 1546 года). Перакладчык пастаянна звяраў тэксты з грэчаскімі і яўрэйскімі арыгіналамі, а таксама з лацінскай Вульгатай. Адзіным выключэннем стала Евангелле ад Лукі, якое ён перавёў цалкам з лацінскай мовы. Праца была завершана 29 лістапада 1590 года. Рукапіс складаў восем тамоў, у якіх былі прапісаны тысячы сінонімаў і варыянтаў перакладу асобных слоў. Браткунас спрабаваў дамагчыся выдання свайго перакладу, для чаго ў 1592 годзе нават была склікана спецыяльная камісія з удзелам літоўскіх святароў з Рагайны. Аднак з-за недахопу сродкаў, палітычных прычын і ўласнага перфекцыянізму перакладчыка пры яго жыцці Біблія не была надрукавана. Частка яго працы — «Псалтыр Давіда» — была выдадзена толькі ў 1625 годзе яго пераемнікам Ёнасам Рэзам. Сёння поўны рукапіс захоўваецца ў Таемным дзяржаўным архіве Прускай культурнай спадчыны ў Берліне.

Выдадзеныя рэлігійныя творы У 1589 годзе ў Караляўцы Браткунас выдаў тры кнігі: «Духоўныя гімны» () — зборнік з 76 царкоўных песень, з якіх 42 былі перапрацаванымі гімнамі Марцінаса Мажвідаса, а астатнія — новымі перакладамі з нямецкай і лацінскай моў. «Канцыянал» () — нотны дадатак, які ўтрымліваў 17 гімнаў з нотамі з папярэдніх выданняў. «Калекты» () — першы захаваны літоўскі малітоўнік, які ўключаў малітвы на кожны дзень і святы.

Самым значным надрукаваным творам Браткунаса стала «Пастыла» (), выдадзеная ў 1591 годзе. Гэта быў першы арыгінальны зборнік казанняў на літоўскай мове, які складаўся з дзвюх частак. Пры складанні кнігі аўтар выкарыстоўваў тэксты Евангелляў і Эпістал, раней перакладзеныя Балтрамеюсам Вілентасам у 1579 годзе. Аднак лінгвістычны аналіз паказвае, што Браткунас правёў глыбокую рэдактарскую працу над тэкстамі Вілентаса. Ён сістэматычна звяраў іх з Бібліяй Лютэра 1546 года, выпраўляў сінтаксіс, дадаваў ці выключаў асобныя словы (напрыклад, злучнікі або займеннікі), каб зрабіць тэкст больш дакладным і зразумелым для слухачоў. Для тлумачэння кантэксту Браткунас часта ўстаўляў у пачатак перыкоп (біблейскіх урыўкаў) дадатковыя словы, якіх не было ў арыгіналах, што сведчыць пра яго высокую прагматычную кампетэнцыю і глыбокае разуменне літургічных задач. У саміх казаннях прысутнічалі элементы мастацкай прозы, апісанні народнага побыту і нават звесткі пра старажытныя паганскія вераванні балтаў.

Гістарычныя працы Ёнас Браткунас быў адным з першых гісторыкаў Прусіі. У 1578—1579 гадах у Лабгуве ён напісаў на нямецкай мове гістарычную працу «Кроніка Прускай зямлі» (). У гэтай хроніцы ён апісаў гісторыю края, узвышаючы культуру, норавы і звычаі карэнных жыхароў — прусаў і літоўцаў. Рукапіс гэтай працы пазней актыўна выкарыстоўваў яго праўнук, вядомы гісторык Матас Прэторыюс, пры напісанні свайго фундаментальнага твора «Прускія цікавосткі» ().

Моўныя асаблівасці Мова твораў Браткунаса адыграла ключавую ролю ў фарміраванні літоўскай літаратурнай мовы Малой Літвы. У аснове яго тэкстаў ляжыць заходнеаўкштайцкі дыялект (яго паўднёвыя гаворкі). Разам з тым, у тэкстах сустракаецца значная колькасць жамайтызмаў і ўласцівых мясцовым дыялектам прусізмаў. Як перакладчык ён быў надзвычай патрабавальным да лексікі, праводзіў пурыстычную працу, імкнучыся замяніць славянізмы і германізмы на ўласна літоўскія словы. Браткунас увёў у мову вялікую колькасць неалагізмаў і захаваў многія архаічныя граматычныя і сінтаксічныя канструкцыі, якія сёння з'яўляюцца важным аб'ектам для даследаванняў гісторыкаў мовы.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1536 годзе Катэгорыя:Памерлі 1 кастрычніка Катэгорыя:Памерлі ў 1602 годзе Катэгорыя:Памерлі ад чумы Катэгорыя:Выпускнікі Кёнігсбергскага ўніверсітэта Катэгорыя:Выпускнікі Вітэнбергскага ўніверсітэта Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі Катэгорыя:Літоўскамоўныя пісьменнікі Катэгорыя:Нарадзіліся ў Праўдзінскім раёне