Гета ў Камені (лета — 17 верасня 1941) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў пасёлка Камень Лепельскага раёна Віцебскай вобласці і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе пераследу і знішчэння яўрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусветнай вайны.

Гісторыя Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у мястэчку Камень акупанты арганізавалі гета. Габрэі пражылі там усяго два з паловай месяцы — да серады 17 верасня 1941 годаГ. Райхельсон. Когда кричат камни . Захапіўшы вёску, немцы адразу ж загадалі габрэям нашыць на адзенне жоўтыя шасціканцовыя латы. Адразу пасля акупацыі пачалося адкрытае рабаванне яўрэйскіх дамоў. Аднавяскоўцы забіралі ў суседзяў-габрэяў усё, што хацелі. Таксама разрабавалі і сінагогу, якая стаяла побач з возерам ля базарнай плошчы.

Гета не было агароджана і габрэяў пакінулі жыць у сваіх дамах, выкарыстоўваючы на сельгасработах.

За некалькі дзён да запланаванага поўнага знішчэння гета яўрэям мястэчка абвясцілі, што 17 верасня 1941 года іх нібыта перавядуць у Лепельскае гета. У загадзе нацыстаў было пазначана, што калі хтосьці з сям’і будзе адсутнічаць, то ўсю сям’ю расстраляюць.

17 (16Государственный архив Витебской области (ГАВО), — фонд 2088, опись 2, дело 3, листы 178, 179, 188) верасня 1941 года немцы сагналі ўсіх габрэяў мястэчка ў адзін дом, дзе знаходзілася вытворчасць па апрацоўцы воўны. Калі ўсіх вывелі на базарную плошчу і пабудавалі ў калону, людзі пачалі крычаць і адмаўляліся ісці — усім стала зразумела, што паколькі да Лепеля больш за 20 кіламетраў, то старыя і дзеці не дойдуць і, значыць, іх вядуць кудысьці недалёка. Затым немцы спачатку вывезлі ва ўрочышчы Боркі (менш за кіламетр ад цэнтра мястэчка) на грузавіку яўрэяў-мужчын і прымусілі выкапаць ямы.

Асуджаных людзей пагналі ва ўрочышча Боркі, а лядашчых старых і самых маленькіх дзяцей везлі на некалькіх падводах. Канвой складаўся з немцаў і паліцаяў. Справа ад урочышча знаходзілася возера, злева — нізіна, а з двух бакоў невысокія ўзгоркі, на адным з якіх былі старыя вясковыя могілкі. Карнікі паставілі з боку могілак кулямёт, а з боку іншага пагорка — ачапленне. Падчас акцыі былі расстраляныя 177 (158) чалавек.

Выпадак выратавання Майсей Аксенцаў (Мейсе) — адзіны, хто выжыў падчас расстрэлу. У краю ямы ён крыкнуў: «Разбягайцеся, ратуйцеся!», ударыў паліцая рыдлёўкай па галаве, кінуўся на іншага, і ў беспарадку падлеткі-хлопчыкі пачалі разбягацца. Майсей нырнуў у ледзяную ваду возера, сарваў чарот для дыхання і залег неглыбока на дне. Карнікі, прастраляўшы месца, сышлі ва ўпэўненасці, што ён забіты. Некалькі месяцаў Майсей хаваўся ў аднаго селяніна, а потым здолеў знайсці партызан і да канца вайны помсціў за сям’ю. Селянін, які выратаваў яго, быў расстраляны, яго жонку адвезлі ў Лепель і падвергнулі публічнай лупцоўцы. Прозвішча выратавальнікаў засталося невядомымА. Шульман. Сто лет спустя .

Памяць На месцы забойства яўрэяў Майсей з бацькам Гірша Райхельсонам (чые родныя таксама былі забітыя на гэтым месцы) збудаваў часовы драўляны помнік і ахаваў магілу, каб там не пасвілася быдла.

У 1966 (1967) годзе, калі Майсея ўжо не было ў жывых, на гэтым месцы быў усталяваны пастаянны помнік ахвярам Катастрофы. Гірш Райхельсон разам з інжынерам-будаўніком Іосіфам Міхайлавічам Рэйтманам, чые сваякі таксама загінулі ў Камені, зрабілі праект і сабралі грошы. Віцебскі аблвыканкам даў дазвол на выраб і ўсталяванне помніка і агароджы 5 на 7 метраў. 29 жніўня 1966 года адбылося адкрыццё помніка.

Праз год у Гірша Райхельсона ў Віцебскім аблвыканкаме ў абмен на прысваенне помніку рангу афіцыйнага «помніка ахвярам фашызму» запатрабавалі прыбраць з надпісу слова «габрэі» і перарабіць шасціканцовую зорку ў пяціканцовую. Нягледзячы на катэгарычную адмову, гэтыя змены былі зробленыя ў сярэдзіне 1970-х гадоў без згоды аўтараў помніка.

Крыніцы

Літаратура

Камень Катэгорыя:Гісторыя Лепельскага раёна Катэгорыя:Камень (Лепельскі раён)