Жырмуны, таксама Жырму́най (, , ) — адзін з найбуйнейшых гістарычных і сучасных жылых раёнаў Вільні, размешчаны на правым беразе ракі Віліі, на поўнач ад Старога горада. Сёння гэта самая густанаселеная сянюнія (староства) горада, якая ахоплівае гістарычныя мясцовасці Тускуляны, Дзераўніцтва, Паўночны гарадок, Рыбакі і непасрэдна ўласна Жырмуны. Раён адметны сваёй багатай ваеннай гісторыяй, а таксама тым, што стаў першым у Літоўскай ССР прыкладам маштабнай мікрараённай забудовы, якая была адзначана вышэйшымі дзяржаўнымі прэміямі.
Этымалогія
Назва раёна паходзіць ад аднайменнай гістарычнай Жырмунскай вуліцы, якая існавала тут яшчэ з часоў Рэчы Паспалітай і была пазначана на планах горада XVI стагоддзя. У сваю чаргу, вуліца атрымала назву ад беларускага мястэчка Жырмуны (цяпер у Воранаўскім раёне Гродзенскай вобласці), якое гістарычна з’яўлялася буйным цэнтрам літоўскамоўнага насельніцтва.
У літаратуры і ўспамінах старых віленчукоў часам сустракаецца сцвярджэнне, што ў часы Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы ўся гэтая мясцовасць называлася «Ласёўка» (). Аднак выдатны літоўскі мовазнавец Ёнас Юркштас даказаў, што гэтая назва датычылася толькі невялікай пачатковай часткі раёна. Акрамя таго, назва зусім не звязана з ласямі (таму яе нельга перакладаць як Briedynė), а ўтворана ад прозвішча расійскага генерала Аляксандра Лосева, які быў удзельнікам здушэння паўстання 1863—1864 гадоў і ў 1866 годзе выкупіў тут гістарычны маёнтак Дзераўніцтва, а пазней і суседнія Тускуляны.
Паўднёвая частка сучасных Жырмунаў (былыя Рыбакі) у XIX стагоддзі часта фігуравала на картах пад назвай Пірамонт (Пірамонцкі завулак). Паводле звестак гісторыка і краязнаўца Адама Кіркора, гэтая назва (арыг. Пюромонт) паходзіць ад імя расійскага генерала і віцебскага крайчага Тадэвуша (Фадзея) Пюра, які каля 1778 года заснаваў тут на правым беразе Віліі палац. Яго сядзіба славілася вытанчаным густам і гасціннасцю, а сучаснікі называлі яе «зямным раем»
Гісторыя Ранні перыяд і Рыбакі
Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц.
Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць Віленскіх замкаў, гістарычна належала да паселішча Рыбакі (). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці шкла. У 1563 годзе, пасля будаўніцтва першага моста праз Вілію (на месцы сучаснага Зялёнага моста), Рыбакі сталі неад'емнай часткай горада. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як Шніпішок), упершыню згаданыя ў 1592 годзе. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830 годзе, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны Віленскі гаон (пазней яго парэшткі былі перанесены). Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася.
У гэты перыяд тут пераважала драўляная забудова, аднак прадмесце пачало прыцягваць увагу віленскай эліты. У 1534 годзе канонік, а пазней біскуп віленскі Валяр’ян Пратасевіч набыў тут, наўпрост насупраць замка, тры вялікія пляцы (у гістарычных актах — Стацаўшчына, Аяктоўшчына і Андрэеўшчына) для будаўніцтва ўласнай летняй рэзідэнцыі, тут жа планавалі атабарыцца і манахі-езуіты. Таксама на гэтых землях былі абсталяваны шматлікія гандлёвыя склады.
У XVII стагоддзі ў прадмесце прыйшлі манахі ордэна кармелітаў, якія пабудавалі тут драўляны, а пазней мураваны касцёл Святой Тэрэзы. Размешчаны на нізкім правым беразе, раён пастаянна цярпеў ад катастрафічных паводак Віліі. Адна з такіх буйных паводак у 1847 годзе цалкам разбурыла мураваны кармеліцкі касцёл, які стаяў сярод жылых дамоў і нават паспеў паслужыць часткай фартыфікацыйнай сістэмы горада.
Каралеўскія маёнткі і Тускуляны
У цэнтры тэрыторыі, на правым беразе Віліі, размяшчаўся буйны маёнтак Дзераўніцтва (таксама вядомы як Гарадніцтва). Паводле дадзеных Універсальнай літоўскай энцыклапедыі, гэты каралеўскі маёнтак існаваў тут у XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя і выконваў функцыю дапаможнай гаспадаркі для абслугоўвання Віленскіх замкаў (ён уключаў вялікую сядзібу, сады і сажалкі). Як мяркуюць гісторыкі, заснаваны ён быў вялікім князем літоўскім і каралём польскім Жыгімонтам Аўгустам і неаднаразова выкарыстоўваўся для пражывання каралеўскай сям'і. У сярэдзіне XVIII стагоддзя частка маёнтка перайшла да манахаў-латэранскіх канонікаў, якія назвалі гэтую мясцовасць Тускулянамі (у гонар старажытнарымскага горада Тускулум).
У 1825 годзе на заказ віленскага генерал-губернатара Аляксандра Рымскага-Корсакава па праекце выдатнага архітэктара Караля Падчашынскага тут быў збудаваны манументальны Тускулянскі маёнтак у стылі класіцызму, які стаў значным цэнтрам культуры і мастацтва. Пазней маёнткам валодалі Юлія Сафрановіч і Вольга Меленцьева. У 1866 годзе на поўдзень ад галоўнага палаца быў пабудаваны так званы «Белы дворык», які пазней набыў і перабудаваў пад летнюю рэзідэнцыю Францішак Валіцкі.
Ваенная гісторыя і Паўночны гарадок
Значная частка Жырмунаў гістарычна была шчыльна звязана з ваеннай справай, пра што дагэтуль сведчаць захаваныя назвы мясцовых вуліц: Апкасу (Акопная), Карэйвю (Вайсковая), Трыміту (Трубачоў) і Рынкцінес (Зборная). Гэтая тэрыторыя гістарычна называлася Ваенным полем, дзе рэгулярна праводзіліся вучэнні і ваенныя парады. У XIX стагоддзі тут былі пабудаваны манументальныя мураваныя казармы, якія ўтварылі закрытую ваенную зону, вядомую як Паўночны гарадок ().
У час адступлення французскай арміі ў 1812 годзе тэрыторыя Жырмунаў стала месцам жахлівай трагедыі: ад невыноснага холаду і голаду тут загінулі больш за 3000 салдат Вялікай арміі Напалеона, сярод якіх былі французы, італьянцы, немцы, палякі і літвіны. А. Кіркор прыводзіць жудасныя падрабязнасці наступстваў той сакарушальнай зімы: з-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за суседнім прадмесцем Сніпішкі (на мяжы з сучаснымі Жырмунамі) на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў. Масавае пахаванне заставалася невядомым да 2001 года, калі падчас будаўніцтва сучаснага жылога квартала былі выпадкова знойдзены траншэі з парэшткамі. Даследаванні ДНК паказалі, што многія з іх памерлі ад тыфу. У 2003 годзе астанкі салдат былі ўрачыста перанесены і перапахаваны на Антокальскіх могілках. Гісторыя гэтых раскопак асвятлялася ў дакументальных фільмах тэлеканалаў BBC і Discovery Channel.
З 1914 года ў Паўночным гарадку кватаравалі падраздзяленні расійскай арміі, у міжваенны перыяд — войскі Польскай Рэспублікі і літоўская армія. У гады нацысцкай акупацыі, згодна з планам Вільні 1942 года, тэрыторыя Жырмунаў афіцыйна падзялялася на тры часткі: Панярышкес (паўночная), Карэйвішкес («месца салдат», цэнтральная) і Манцішкес (паўднёвая, каля Тускулянаў) . Падчас савецкай акупацыі ў казармах базіравалася танкавая дывізія савецкай арміі (з 1945 па 1956 год тут размяшчалася 16-я Літоўская стралковая дывізія), і тэрыторыя была цалкам закрыта для цывільнага насельніцтва. Менавіта з Паўночнага гарадка ў трагічную ноч на 13 студзеня 1991 года савецкая бранятэхніка рушыла на смяротны штурм Віленскай тэлевежы і будынка радыё і тэлебачання. У 1993 годзе расійская армія канчаткова пакінула тэрыторыю, а з 1998 года пачаўся знос старых ваенных баз і маштабная рэканструкцыя раёна пад камерцыйную і жылую забудову.
Канчатковы заняпад гістарычнага прадмесця Рыбакі быў звязаны з мілітарызацыяй Вільні ў часы Расійскай імперыі. У 1831 годзе паводле загаду імператара Мікалая I на тэрыторыі Рыбакоў пачалося будаўніцтва расійскай ваеннай крэпасці (цытадэлі). Падчас маштабных земляных работ былі выкапаны глыбокія ахоўныя равы і насыпаны валы, што прывяло да фізічнага знішчэння значнай часткі яўрэйскіх могілак і прымусовага зносу старой прыватнай забудовы. Паколькі велізарная тэрыторыя была аддадзена выключна пад патрэбы арміі, жылыя кварталы ў Рыбаках больш не аднаўляліся і не развіваліся. Ужо на планах горада 1937 года тут пазначаны толькі вайсковыя казармы і стайні. Сёння памяць пра зніклае прадмесце захоўваецца ў назве невялікай Рыбацкай вуліцы (Жвяю, ), якая праходзіць уздоўж правага берага Віліі на месцы гістарычнага паселішча. У выніку гэтых працэсаў старажытнае прадмесце цалкам страціла сваю ўрбаністычную і гістарычную ідэнтычнасць.
Масавая забудова і індустрыялізацыя
Да сярэдзіны XX стагоддзя Жырмуны заставаліся маланаселенай і слабаразвітай ускраінай Вільні, забудаванай пераважна драўлянымі дамамі рабочых. У першай палове XX стагоддзя праз тэрыторыю раёна (уздоўж сучаснай вуліцы Мінцес) нават праходзіла вузкакалейная чыгунка, якая перасякала Вілію па мосце недалёка ад сучаснага моста Шыла.
Сітуацыя кардынальна змянілася ў 1962 годзе, калі гарадскія ўлады прынялі рашэнне аб стварэнні тут першага ў Літве масіва буйнапанэльнай жылой забудовы, спраектаванага згодна з прынцыпамі свабоднай мікрараённай планіроўкі. На плошчы ў 127 гектараў былі сфарміраваны тры мікрараёны, разлічаныя на 45 тысяч жыхароў. Аўтарамі гэтага інавацыйнага праекта сталі архітэктары Ніёле Хлямаўскене, Біруце Каспяравічыне, Л. Бурнейкене і Бранісловас Крумініс.
Да 1965 года раён забудоўваўся выключна пяціпавярховымі будынкамі (так званымі «хрушчоўкамі»), і толькі пазней пачалося ўзвядзенне дзевяці- і дванаццаціпавярховых дамоў. У 1968 годзе калектыў аўтараў і будаўнікоў першага Жырмунскага мікрараёна быў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй СССР. Гэта была першая падобная ўзнагарода за масавае жылое будаўніцтва ў Савецкім Саюзе, што надзвычай высока ўзняло прэстыж літоўскай урбаністычнай школы. У 1969 годзе ў цэнтры раёна быў адкрыты ўзорны двухпавярховы грамадска-гандлёвы цэнтр «Жырмуны» (архітэктар Аляксандрас Аронас), у якім размясціліся рэстаран на 150 месцаў, кулінарыя, бібліятэка, цырульня і ашчадная каса, а перад будынкам быў створаны сквер з басейнам і дэкаратыўнай скульптурай.
У савецкі час Жырмуны адначасова сталі буйным прамысловым кластарам. Тут паспяхова працаваў закрыты завод гуказапісвальнай тэхнікі «Вільма» (які выконваў спецыяльныя заказы для ваенна-прамысловага комплексу СССР), магутны завод лічыльных машын «Сігма» і завод паліўнай апаратуры. Пасля аднаўлення незалежнасці большасць гэтых прадпрыемстваў збанкрутавала і была перароблена пад камерцыйныя аб’екты (напрыклад, гандлёвы гарадок Ogmios miestas). У 2006 годзе менавіта ў Жырмунах быў паспяхова рэалізаваны першы ў Вільні праект поўнай рэнавацыі і ўцяплення старога савецкага 60-кватэрнага дома, пабудаванага ў 1965 годзе.
У гісторыю раёна ўвайшла і малавядомая трагедыя 1975 года, калі пад цяжарам натоўпу, што вяртаўся з канцэрта ў Палацы спорту, абрынуўся пантонны мост праз Вілію. Дакладная колькасць ахвяр, якія патанулі або былі раздушаны канструкцыямі, засталася невядомай з-за цэнзуры савецкіх улад, пасля чаго пантонныя масты ў гэтым месцы больш ніколі не наводзіліся.
Трагедыя ў Тускулянах
Цёмнай старонкай гісторыі Жырмунаў з’яўляецца перыяд з 1944 па 1947 год. На тэрыторыі нацыяналізаванага савецкімі ўладамі маёнтка Тускуляны супрацоўнікі НКДБ-МДБ стварылі сакрэтныя могілкі. Тут таемна закопвалі целы ахвяр савецкіх рэпрэсій і катаванняў, якія былі жорстка забітыя ў падвалах віленскага КДБ (сярод якіх было шмат удзельнікаў антысавецкага ўзброенага супраціву, а таксама байцоў Арміі Краёвай). Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў ходзе старанных раскопак на тэрыторыі маёнтка былі знойдзены парэшткі 724 ахвяр. Сёння яны з пашанай спачываюць у спецыяльна пабудаваным манументальным калумбарыі, які стаў часткай Мемарыяльнага комплексу Парку спакою ў Тускулянах.