Вольтэр або Вальтэр фон Плетэнберг ( — 28 лютага 1535) — магістр (ландмайстар) Лівонскага ордэна з 1494 па 1535 год, лічыцца аным з лепшых лідараў Тэўтонскага ордэна. Ён быў важнай фігурай пры пабудове супольсці і асэнсаванні гісторыі ранніх балтыйскіх немцаў. Вольтэр фон Плетэнберг нарадзіўся ў Вельверы, Вестфалія. Належаў да дому Плетэнбергаў, ён быў першым дзіцем свайго бацькі Бертольда і маці Горстэке Лаппэ, але меў як мінімум сем братоў і сясцёр. У дзесяць гадоў ён пайшоў працаваць у Нарвскі форт, а ў чатырнаццаць гадоў уступіў у Тэўтонскі ордэн.Пасля ўступлення ў Тэўтонскі ордэн у Рызе ва ўзросце 14 гадоў Плетэнберг хутка падняўся па яго службовай лесвіцы. У 1481 годзе ён служыў гандлёвым дарадцам («Шэфтэрам») Ордэна, а затым з 1482 па 1488 год — камандзірам («Фогтам») замка ў Рэжыцы. У 1489 годзе вялікі магістр Іаган Фрэйтаг фон Лорынгхофен прызначыў яго маршалам Ордэна (ландмаршалам), фактычна зрабіўшы яго ваенным лідарам Лівоніі. На гэтай пасадзе ён паспяхова камандаваў ваеннымі аперацыямі па ўсёй Лівоніі.

30 сакавіка 1491 года, будучы маршалам, Плетэнберг выйграў бітву пры Нойермюлене (Адажы) супраць войскаў Рыжскага архібіскупства і горада Рыгі. Гэтая перамога ўмацавала статус Тэўтонскага ордэна як абаронцы Лівоніі і дазволіла яму адыграць цэнтральную ролю ў Лівонскай канфедэрацыі, заклаўшы вырашальны падмурак для аб'яднання Старой Лівоніі.

Пасля смерці вялікага магістра Лорынгховена, 7 ліпеня 1494 года яго пераемнікам быў абраны Плетэнберг. У тым жа годзе Масква закрыла ганзейскую кантору ў Ноўгарадзе і зняволіла там ганзейскіх купцоў (большасць з якіх былі лівонцамі). Лівонія схілялася да вайны з Маскоўскай дзяржавай. Пасля таго, як перамовы ў 1498 годзе праваліліся, Плетэнберг вырашыў падрыхтавацца да прэвентыўнага нападу на Пскоў, які тады яшчэ быў фармальна незалежнай дзяржавай, але знаходзіўся пад моцным уплывам Масквы.

Вялікі магістр Лівоніі (1494–1535)

Вайна з Маскоўскай дзяржавай (1501–1503) У 1500 годзе Плетэнберг заключыў саюз з вялікім князем літоўскім Аляксандрам Ягелончыкам (Вендэнскі дагавор), на якога Маскоўская дзяржава пачала нападаць з 1499 г. Ён таксама спрабаваў пераканаць Папу Аляксандра VI выдаць крыжовую булу супраць маскоўцаў, каб атрымаць фінансаванне ад продажу індульгенцый, але яго намаганні былі марнымі.

У вайне з Расіяй (1501–1503) Плетэнберг праявіў сябе як таленавіты і ўмелы камандзір. Ягоная сіла заключалася ў ўмелым выкарыстанні цяжкай кавалерыі і артылерыйскага агню. Дзякуючы такой тактыцы Плетэнберг выйграў бітву на рацэ Сірыца (жнівень 1501 г.), дзе армія Лівонскай канфедэрацыі з 8000 пяхотнікаў і 4000 коннікаў разграміла прыкладна ўдвая большую маскоўскую армію. Аднак успышка дызентэрыі ў войску Плетэнберга перашкодзіла яму скарыстацца гэтым поспехам. Затым рушылі ўслед параза ў бітве пры Хелмеце і няўдалая аблога Пскова . Без абяцанай дапамогі літоўцаў Плетэнберг не змог заваяваць Пскоў і толькі спаліў цытадэль Востраў.

Зімой 1501–1502 гадоў маскоўцы жорстка спустошылі Усходнюю Лівонію, і многія лівонскія саноўнікі хацелі заключыць мір з Масковіяй. Але Плетэнберг вырашыў працягваць вайну і яшчэ раз паспрабаваў заваяваць Пскоў. Аднак з-за моцнай падтрымкі Пскова Масквой ён быў вымушаны адступіць на паўднёвы захад ад горада. 13 верасня 1502 года ён перамог у бітве на возеры Смоліна (каля вёскі Палкіна ў Пскоўскай вобласці) са сваімі 5000 чалавек супраць каля 12 000 рускіх.

Дыпламатыя і мір (1503–1535) У 1503 годзе паміж Іванам III і Лівоніяй быў заключаны мір на ўмовах status quo ante bellum. Пасля паразы на Ведрашы ВКЛ не магло аказаць вайсковай падтрымкі і Плетэнберг дамогся ад Масквы толькі шасцігадовага мірнага дагавора, хоць ён і быў падаўжаны ў 1509, 1521 і 1531 гадах. Плетэнбергу ўдалося захаваць лівонскі нейтралітэт у канфліктах паміж ВКЛ і Масковіяй, якія працягваліся з 1503 года, адмовіўшыся браць на сябе занадта вялікія абавязацельствы перад любым з бакоў, каб не пагражаць незалежнасці Лівоніі. Дзякуючы ваеннаму самасцвярджэнню і дыпламатычнай стрыманасці ён абараняў краіну ад аднаўлення расійскай агрэсіі больш за паўстагоддзя — мір, які ён усталяваў, праіснаваў амаль 60 гадоў да пачатку Лівонскай вайны ў 1558 годзе, больш чым праз два дзесяцігоддзі пасля яго смерці.

Адносіны з Тэўтонскім ордэнам у Прусіі і тэрытарыяльныя набыцці (1519–1525) Плетэнберг таксама ўмела кіраваў адносінамі з фармальна галоўнай арганізацыяй рыцараў ў Балтыі - Тэўтонскім ордэнам у Прусіі. Калі вялікі магістр Альберт фон Брандэнбург-Ансбах паспрабаваў прыцягнуць Лівонію для сваёй запланаванай вайны супраць Польшчы (1519–1521), Плетэнберг адмовіўся, захаваўшы мір для Лівоніі і незалежнасць ад палітыкі Ордэна ў Прусіі.

У 1525 годзе, скарыстаўшыся фінансавых цяжкасцяў Альберта пасля яго пераходу ў пратэстантызм і секулярызацыі прускай галіны Ордэна, Плетэнберг узяў пад свой непасрэдны кантроль паўночныя эстонскія тэрыторыі Хар'юскай акругі («Harrien») і Вірумаа («Wierland»), у тым ліку горад Талін («Reval»). Гэтыя тэрыторыі раней знаходзіліся пад уладай вялікага магістра ў Кенексбергу, і іх набыццё значна ўмацавала пазіцыі Плетэнберга. Ен дамогся дыпламатычнага прызнання падзелу з Княскай Прусіяй, якая стала васалам польскага караля і вылучэння Лівонскай канфедэрацыі у асобнага васала імператара Свяшчэннай рымскай імперыі.

Рэфармацыя ў Лівоніі (1521–1526) Падчас пратэстанцкай Рэфармацыі, якая дасягнула Лівоніі ў 1521–1522 гадах, Плетэнберг сутыкнуўся са складанай палітычнай і рэлігійнай сітуацыяй. Лівонская канфедэрацыя не мела цэнтральнай улады і ўключала розных дзеячаў з рознымі пазіцыямі адносна Рэфармацыі: царкву з яе дыяцэзіямі і манастырамі, гарады, звязаныя з Ганзейскім саюзам, рыцарства і сам Тэўтонскі ордэн, а таксама трапляла пад ўплывы розных міжнародных сіл.

Баючыся рэлігійнага гвалту і замежнага ўмяшання ў раздробленую канфедэрацыю, Плетэнберг прагматычна вырашыў дазволіць лівонскім цэрквам праводзіць службы ў лютэранскім стылі з 1522 года. Гэтае рашэнне дазволіла бяскроўна ўвесці Рэфармацыю сярод немцаў, эстонцаў і латышоў у Лівоніі. Аднак сам Плетэнберг заставаўся католікам на працягу ўсяго свайго жыцця, глыбока ўкаранёны ў сваю традыцыйную веру і вернасць Ордэна каталіцкаму імператару і Папу.

У 1525–1526 гадах ён адхіліў пераход у лютэранства і секулярызацыю Лівонскага ордэна, нягледзячы на значны ціск з розных крыніц: горада Рыгі, вялікага магістра Альберта фон Брандэнбург-Ансбаха (які перайшоў у пратэстантызм і секулярызаваў прускую галіну ордэна) і нават Ганзейскай лігі, якая ў выніку адмовілася ад саюзу з Плетэнбергам на агульным Ганзейскім сойме ў Любеку.

Плетэнберг таксама зняволіў рыжскага архібіскупа Томаса Шёнінга ў замку Ронебург, калі архібіскуп звярнуўся па дапамогу да вялікага князя маскоўскага, дэманструючы тым самым сваю рашучасць прадухіліць замежнае ўмяшанне ў лівонскія справы. Князь Свяшчэннай Рымскай імперыі (1526–1530) Пасля адмовы прыняць лютэранства Плетэнберг імкнуўся ўмацаваць сувязі Лівоніі са Свяшчэннай Рымскай імперыяй, старанна захоўваючы яе аўтаномію. Дзякуючы палажэнням Эслінгеўскага рэйхсрэгімента ў 1526 годзе ён атрымаў статус князя Свяшчэннай Рымскай імперыі (Reichsfürst), які быў пацверджаны імператарам Карлам V у 1530 годзе. Як імперскі князь, ён быў непасрэдна звязаны з імператарам, які дараваў яму рэгаліі незалежна ад вялікага магістра Тэўтонскага ордэна ў Прусіі. Гэтае ўзвышэнне дало Плетэнбергу той жа ранг, што і самому вялікаму магістра, што значна ўмацавала як яго асабістае становішча, так і становішча Лівоніі ў імперыі.

Плетэнберг старанна ўраўнаважваў гэтую імперскую сувязь з лівонскім аўтаноміяй. З аднаго боку, ён адхіліў спробы Папы Клімента VII, імператара Карла V і свайго брата, нямецкага караля Фердынанда I, прызначыць яму княжацкага каад'ютара, што магло б яшчэ больш прывязаць яго да каталіцкай і імперскай справы. З іншага боку, ён паспяхова ўмацаваў статус Лівоніі і атрымаў — прынамсі, тэарэтычна — падтрымку імперыі ў палітычных і ваенных праблемах рэгіёна.

Апошнія гады і пераемнасць (1528–1535) У 1528 годзе Томас Шёнінг стаў рыжскім архібіскупам і імкнуўся ўмацаваць пазіцыі архібіскупства. У 1529 годзе ён прызначыў сваім каад'ютарам біскупства Вільгельма Брандэнбургскага, брата герцага Альберта Прускага. Вільгельм, які быў пратэстантам, спрабаваў пашырыць сваю ўладу, што прывяло да моцнай апазіцыі ўнутры Лівонскага ордэна і ў цэлым у Лівонскім грамадстве, дзе многія баяліся, што ён можа паспрабаваць секулярызаваць усю Лівонію.

У 1532 годзе Вільгельм умяшаўся ва ўнутраныя канфлікты біскупства Эзель-Вік і ў лістападзе захапіў Вік. Плетэнберг вырашыў не ўмешвацца ваенна, баючыся, што гэта можа справакаваць інтэрвенцыю Даніі, ВКЛ ці Прусіі. Замест гэтага ён паспрабаваў вырашыць канфлікты дыпламатычным шляхам, заключыўшы Дэрпцкі дагавор ( ) у 1533 годзе з Вільгельмам і горадам Рыгай. Гэты дагавор дазваляў свабоду распаўсюджвання пратэстантызму і меў на мэце стрымаць амбіцыі Вільгельма, забараніўшы наступальную вайну. Саюз быў часткова вымушаны, бо Вільгельма моцна падтрымліваў кароль Даніі Фрыдрых I.

Аднак некалькі камандзіраў Ордэна таемна перайшлі на бок Рэйнгольда фон Буксхеведэна, якога Папа зацвердзіў біскупам супраць Вільгельма. Лівонскі сойм у Феліне (Вільяндзі) 1534 года не падтрымаў Дэрпцкі саюз. Пасля таго, як смерць Фрыдрыха I пазбавіла Вільгельма яго галоўнага прыхільніка, Плетэнберг перайшоў на яго бок у 1534 годзе, далучыўшыся да іншых лівонскіх кіраўнікоў у Фелінскім дагаворы на падтрымку Буксхевядзена. У верасні 1534 года Вільгельм быў вымушаны пакінуць Вік, хоцт і захаваў уладу ў Рыжскім біскупстве.

У апошнія гады свайго кіравання Плетэнберг таксама адчуваў значны ціск з боку імператара і ягоных фаварытаў, каб прызначыць члена нямецкай княжацкай сям'і сваім каад'ютарам, каб умацаваць становішча Ордэна і мацней прывязаць яго да Імперыі. Герцаг Карл Мюнстэрбергскі актыўна працаваў над тым, каб зрабіць свайго сына Іагана каад'ютарам. Лівонскі ордэн баяўся, што прызначэнне княжацкага каад'ютара можа прывесці да секулярызацыі Ордэна, як гэта адбылося ў Прусіі. Таму ў 1532 годзе Плетэнберг прызначыў пераемнікам маршалка Германа фон Бругэнэя, які даўно праслужыў яму на той пасаде. Бругеней атрымаў пацверджанне ад нямецкага імператара Фердынанда I ў 1533 годзе і канчатковае зацверджанне ў якасці каад'ютара на Феліінскім сойме ў лютым 1534 года. Смерць Да лістапада 1534 года Плетэнберг быў настолькі хворы, што не мог сустрэцца з Вільгельмам і паведаміў пра сваю пазіцыю ў пісьмовай форме. Ён заклікаў да склікання новага сойма ў сакавіку 1535 года. Аднак 28 лютага 1535 года ( ), ён памёр адносна нечакана ў замку Вендэн ва ўзросце каля 85 гадоў. Паводле легенды, ён памёр у поўным рыштунку, седзячы перад камінам у крэсле. Ён пахаваны ў Цэсісе ў царкве Святога Яна.

Традыцыйна як балтыйскія немцы, так і эстонскія гісторыкі лічылі Плетэнберга адным з самых здольных і паспяховых лідараў у гісторыі Лівоніі, першыя называлі яго адным з найвялікшых магістраў ордэна і нацыянальным героем.

З Плетэнберга было зроблена шмат скульптур. Найбольш вядомым з іх з'яўляецца бюст, размешчаны ў мемарыяле Вальгала. каля Рэгенсбурга, Германія. У Рызе ёсць каменныя рэльефныя скульптуры XVI стагоддзя (каля 1515 г.) Плетэнберга і Мадонна ля брамы Рыжскага замка — арыгіналы захоўваюцца ў Латвійскім нацыянальным музеі гісторыі, а копіі ўпрыгожваюць фасад замка. Скульптура Плетэнберга была таксама ўсталявана ў 1867 годзе на фасадзе Дома Лівонскага рыцарства (цяпер будынак латвійскага парламента) у Рызе. Акрамя таго, вялікі вітраж у Рыжскім кафедральным саборы адлюстроўвае Плетэнберга, які дае гораду рэлігійную свабоду.

Спасылкі

Катэгорыя:Остзейскае дваранства Катэгорыя:Памерлі ў 1535 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1450-я гады Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі