Мацей Савіцкі () — сакратар каралеўскі і вялікі пісар літоўскі (з 1566), староста мельніцкі (1567—1574), кашталян падляшскі (з 1574).
Біяграфія
Паходжанне і раннія гады Нарадзіўся не пазней за 1530 год, у 1552 годзе быў ужо паўналетнім службоўцам. Паходзіў з Падляшскага ваяводства, у пачатку XV ст. канчаткова далучанага да Вялікага Княства Літоўскага. Падляшша вылучалася глыбокай моўнай і культурнай паланізацыяй, ужываннем польскага права (у Драгічынскай зямлі з 1444 года, у Бельскай зямлі з 1501 года) і лацінскай або польскай мовы ў судовым справаводстве.
Пра паходжанне ёсць розныя версіі. Карыстаўся гербам «Любіч» і набыў маёнтак Савічы ў Драгічынскім павеце, што можа сведчыць пра сувязь з дробнашляхецкім родам Савіцкіх з Савічаў, вядомым з пачатку XV ст.. Разам з тым, Оскар Халецкі высунуў гіпотэзу пра мяшчанскае паходжанне, якую пацвярджаюць архіўныя крыніцы. Дзед Мацея, Тамаш Савіцкі, быў мешчанінам у Нараве, заснаваным полацкім ваяводам і дзяржаўцам бельскім Альбрэхтам Гаштольдам, які ў 1514 годзе даў гораду Кульмскае права, а Жыгімонт Стары 6 красавіка 1529 года на просьбу Гаштольда -- Магдэбургскае права. 5 красавіка 1529 года каралеўскім прывілеем Тамашу і яго нашчадкам нададзена нараўскае войтаўства на вечнасць з домам у горадзе і вадзяным млыном. У прывілеі 1529 года Тамаш названы проста мешчанінам (cive Narwensis), але ў выпісе 1555 года, атрыманым яго ўнукам Мацеем, ён фігуруе як «шляхетны мешчанін» (nobilis Tomas cive Narwensis). Бацька Мацея, Адам Тамашавіч, па смерці Тамаша пераняў нараўскае войтаўства.
Па смерці бацькі каля вясны 1555 года Мацей Савіцкі стаў войтам нараўскім, хоць у афіцыйных публічных дакументах рэдка пісаўся з гэтым тытулам. Па шлюбе ён запісаў жонцы 1000 польскіх злотых на нараўскім войтаўстве, а ў тастаменце 1557 года адпісаў войтаўства сыну Войцеху пры ўмове паслухмянасці маці (пад пагрозай разгляду справы ў Драгічынскім земскім судзе). У 1558—1559 гадах Мацей прама згадваецца як нараўскі войт. Савіцкі меў і іншых сваякоў, але адносіны з імі былі сапсаваны: у тастаменце 1557 года ён пазбавіў іх якой-небудзь спадчыны, зазначыў, што «яны мне нічым не дапамаглі», і катэгарычна забараніў ім быць апекунамі яго сыноў.
Універсітэцкай адукацыі Савіцкі не меў. У юнацтве атрымаў практычную падрыхтоўку пры двары свайго першага патрона — будучага падканцлера і канцлера літоўскага Астафія Валовіча, які сам пачынаў кар’еру як пісар віленскага ваяводы. Савіцкі дасканала ведаў польскую і старабеларускую мовы, таксама ўжываў лацінскія фразы ў карэспандэнцыі. Высока ацэньваў ролю адукацыі, у тастаменце 1557 года загадаў жонцы аддаць сына Войцеха да двара Мікалая Радзівіла Чорнага «да бакалаўра», а пасля адправіць на вучобу ў Германію, адзначаў, што «гэта найбольшы абавязак бацькоў перад дзецьмі».
На службе ў Радзівілаў (1551—1565) У чэрвені 1551 года пры заступніцтве Астафія Валовіча Мацей Савіцкі прыняты на службу дзякам у канцылярыю віленскага ваяводы і канцлера літоўскага Мікалая Радзівіла Чорнага. Збліжэнню з патронам спрыяла агульная рэлігійная прыналежнасць — евангеліцка-рэфармацкая (кальвінская) канфесія.
У канцылярыі Радзівіла Савіцкі прапрацаваў каля 15 гадоў (1551—1565). Спачатку ён быў дзякам (запісваў судовыя справы, складаў рэестры дакументаў), а з кастрычніка 1554 года называецца пісарам ваяводы (хоць у 1554—1557 гадах паняцці ўжываліся як сінонімы). 13 студзеня 1552 года склаў рэестр дакументаў для Дзмітрыя і Сцяпана Сапегаў у віленскім гродскім судзе. 15 мая 1562 года склаў генеральны вопіс архіва былога віленскага ваяводы Яна Глябовіча. У 1553—1554 гадах запісваў справы ў кнізе віленскага гродскага суда (245-я кніга-копія Літоўскай Метрыкі пачынаецца запісам «напісана загадам віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла… яго дзякам Мацеем Савіцкім»). Таксама насіў і захоўваў прыватную пячатку (сігнет) ваяводы. Савіцкі меў свайго памочніка Вайцяхоўскага з Мсцібава, які памёр у канцы 1558 года.
18 ліпеня 1557 года Савіцкі суправаджаў Мікалая Радзівіла Чорнага ў паходзе ў Лівонію (напярэдадні яго склаў першы тастамент у Вільні). Быў задзейнічаны ў канфідэнцыяльных справах патрона, у тым ліку ў справе шлюбу Гальшкі Астрожскай. Савіцкі служыў Радзівілу ў супрацьстаянні з каралём Жыгімонтам Аўгустам, які імкнуўся аддаць Астрожскую за польскага магната Лукаша Гурку. У слугі Савіцкага ў Львове былі канфіскаваныя лісты з двара Радзівіла да маці Эльжбеты Беаты з заклікам не дапускаць шлюбу з Гуркам. Праз гэты інцыдэнт Савіцкі страціў прыхільнасць караля і, нягледзячы на атрыманы 9 красавіка 1565 года прывілей на ўрад драгічынскага падкаморага, не змог заняць яго (у жніўні 1565 года падкаморым стаў Станіслаў Хандзінскі).
Служба каралю і вялікае пісарства (1566—1581) Пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага ў маі 1565 года Савіцкі перайшоў на службу да караля Жыгімонта Аўгуста. На пачатку 1566 года стаў літоўскім каралеўскім сакратаром, а 11 сакавіка 1566 года атрымаў урад вялікага пісара літоўскага. На гэтых урадах ён працаваў пры трох уладарах — Жыгімонце Аўгусце, Генрыху Валуа і Стэфане Баторыі — да сваёй смерці, звязваў каралеўскую канцылярыю з адміністрацыяй і Канцылярыяй Вялікага Княства Літоўскага.
Функцыі сакратара ахоплівалі падрыхтоўку дзяржаўных дакументаў, дыпламатычную карэспандэнцыю, удзел у судах і камісіях. Савіцкі суправаджаў каралеўскі двор у Любліне, Варшаве, Кнышыне, Кракаве. 13 лютага 1567 года ў Любліне разам з пісарам Васілём Дравінскім ён склаў тастамент двараніна Мікалая Ясенскага. Быў галоўным пасрэднікам паміж каралём і віленскім ваяводам Мікалаем Радзівілам Рудым і падканлерам Астафіем Валовічам. У чэрвені 1572 года, у апошнія дні жыцця Жыгімонта Аўгуста, магнаты нават лічылі, што кароль даручыў Савіцкаму скласці таемны тастамент.
У 1569—1578 гадах разам з падляшскім рэферэндарам Адамам Пільхоўскім праводзіў рэвізію каралеўскіх маёнткаў у Падляшскім і Троцкім ваяводствах. Паміж 1562 і 1568 гадамі разам з Янам Вітунскім заснаваў горад Філіпаў.
Савіцкі завяраў шматлікія каралеўскія прывілеі і дакументы, у тым ліку: 18 красавіка 1566 года (Люблін) — заставу сёл Луцкага ключа Ганне Хвальчэўскай; 7 чэрвеня 1567 года (Пятрокаў) — арэнда мытных збораў ВКЛ жамойцкаму старосце і падканцлеру; 11 лютага 1571 года (Варшава) — ліст да дзірвенскага цівуна Яна Градоўскага; 26 ліпеня 1576 года (Кнышын) — пергамент Стэфана Баторыя з пацвярджэннем правоў і вольнасцей Вільні.
У студзені 1567 года і 1568 годзе Савіцкі пазычыў каралю Жыгімонту Аўгусту 4000 коп грошаў, атрымаў у заставу Мельніцкае староства з прылеглымі маёнткамі, ужо вясной 1567 года ўдзельнічаў у Драгічынскім павятовым сойміку. Раймонда Рагаўскене адзначае, што мельніцкія актавыя кнігі станам на 2011 год застаюцца не вывучанымі адносна дзейнасці Савіцкага.
Стаўленне да Люблінскай уніі (1569) Будучы мельніцкім старостам і ўладальнікам маёнткаў на Падляшшы, Савіцкі браў удзел у Люблінскім сейме 1569 года. Пад уплывам сваіх патронаў Радзівілаў ён катэгарычна непрымальна ставіўся да інкарпарацыі ВКЛ у склад Польшчы. У снежні 1568 года з Варшавы ён перасцерагаў Мікалая Радзівіла Рудога, што паслам з Падляшша, Валыні і Жамойці загадана «без укладзенай уніі не вяртацца».
У Любліне каронны канцлер Валенты Дэмбінскі запатрабаваў ад Савіцкага як мельніцкага старосты прысягнуць на вернасць Польскай Кароне, пагражаў канфіскацыяй маёнткаў і выкупам староства. 9 сакавіка 1569 года Савіцкі прысягнуў, тлумачыў свой крок Радзівілу тым, што, страціўшы маёмасць і даходы, «малы і бедны… ужо не зможа карысна служыць». У падзяку Жыгімонт Аўгуст 23-24 красавіка 1569 года надаў яму Мельніцкае староства дажывотна і дазволіў выкупіць Лосічы. 4 красавіка 1569 года таксама быў прызначаны драгічынскім войскім, але ў канцы 1570 года саступіў гэты ўрад свайму сыну Войцеху.
Нягледзячы на прысягу, Савіцкі застаўся адданым інтарэсам ВКЛ і Радзівілам. У сваім знакамітым лісце да Мікалая Радзівіла Рудога ад 29 чэрвеня 1569 года ён востра асудзіў унію: «Дачакаліся таго, чаго мы не хацелі ні бачыць, ні чуць, і што правакавалася 180 гадоў; усё гэта здзейснена іншымі з радасцю і трыумфам, а мы яшчэ да свята св. Пятра [29 чэрвеня] цалкам пахавалі сваю любімую маці, чыя смерць знішчыць яе славу і гонар».
17 снежня 1569 года пры непасрэдным удзеле Савіцкага быў складзены «Мемарыял» (Memoriał) Радзівіла Рудога да караля з аналізам становішча ВКЛ пасля уніі, а ў лютым 1570 года Савіцкі дастаўляў каралеўскі адказ — «Рэспонс» (Respons). У 1572 годзе ён прымаў удзел у «валынскіх справах», імкнучыся схіліць шляхту Валыні да рэвізіі ўмоў уніі.
Кашталянія і сенатарскі статус У сакавіку 1574 года заступніцтвам віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла Рудога кароль Генрых Валуа даў Мацею Савіцкаму прывілей на падляшскую кашталянію, сенатарскі ўрад і найвышэйшае дасягненне яго кар’еры. Стаўшы кашталянам, у красавіку 1574 года ён перадаў Мельніцкае староства свайму сыну Войцеху.
У лістападзе-снежні 1575 года Савіцкі ўдзельнічаў у Ловіцкім элекцыйным сейме. З 1576 года таксама плённа супрацоўнічаў з жамойцкім старостам і віленскім кашталянам Янам Хадкевічам, уладжваў яго фінансавыя справы з рэчыцкім старостам Ярашам Жыжэмскім.
Памёр да 1 верасня 1581 года.
Рэлігійныя погляды і мецэнацтва Быў актыўным дзеячам евангеліцка-рэфармацкага (кальвінскага) руху. У 1577 і 1579 гадах, калі віленская кальвінская грамада купляла маёмасць Гарнастая ў Вільні пад збудаванне збору і школы, Савіцкі стаў трэцім па велічыні ахвярадаўцам . Яго рэфармацкія перакананні выявіліся і ў запрашэнні швейцарскага тэолага Генрыха Вольфа для выхавання сыноў . У сваіх маёнтках ён не спрыяў каталіцкаму духавенству: у 1569 годзе кароль Жыгімонт Аўгуст выдаў адмысловы дэкрэт, які загадваў мельніцкаму старосце Савіцкаму плаціць дзесяціну каталіцкаму плябану Пятру ў Мельніку.
Маёмасны стан Праз 15-гадовую службу ў канцылярыі і заступніцтва Радзівілаў Савіцкі ператварыўся з дробнага службоўцы ў заможнага землеўладальніка. На Попіс 1565 года ставіў 5 «коней» (валодаў каля 100 валокамі / 50 службамі). На Попіс 12 кастрычніка 1567 года ставіў 13 «коней», 10 пешых, а таксама 6 «коней» і 3 пешых «на ласку караля» (больш за 400 валок / 250 службаў).
Са скарбу ён атрымліваў штогадовы юргельт 200 коп грошаў, таксама займаўся гандлем збожжам і паташом. Савіцкі даваў буйныя пазыкі каралю Жыгімонту Аўгусту: у студзені 1567 года — 4000 коп грошаў, і ў 1568 годзе — яшчэ 4000 коп грошаў.
Паводле тастаменту 1557 года Савіцкі меў каштоўную зброю (пазалочаныя корды, пасярэбраныя мячы, 6 аркебуз, два паходныя намёты, абабітыя аксамітам сёдлы), залатыя ланцугі (коштам 156 злотых), пярсцёнкі з сапфірам і бірузой, гербавы сігнет, 12 срэбраных кубкаў, каштоўныя футры (некалькі падбітых куніцамі кароткіх кабатак, у тым ліку італьянскага фасону), табун кабыл у Дзярэчыне, таксама згаданы даспехі, цынкавыя і іншыя катлы.
Маёнткі і нерухомасць Падляшша: войтаўства ў Нараве (з 1555), войтаўства ў Бельску (з 1559, заступніцтвам Радзівіла Чорнага); дом з пляцам на рынку, 3 валокі і 3 гароды ў Драгічыне (вызваленыя ад падаткаў у 1555); арэнда перавозу цераз Буг каля Драгічына (з 1559); фальварак Старчэвічы (6 валок) з млынам Прыкоп; маёнтак Савічы (з 1558); маёнтак Лосічы ў Мельніцкім старостве (выкуплены ў 1569). Ваўкавыскі павет: маёнтак Лапеніца (каля 250 валок, набыты ў 1568 у Радзівіла Рудога за 8000 коп грошаў); маёнтак Сідароні (18 валок, падораны Радзівілам Рудым); маёнткі Жэлва і Васкава (нададзены Стэфанам Баторыем у 1579, у 1584 годзе застаўлены сынамі за 7000 злотых Аляксандру Палубінскаму). Упіцкі павет: маёнтак Невяжнікі (атрыманы ў 1565 абменам з каралём на маёнтак Рэчыца ў Луцкім павеце коштам 4000 коп грошаў). Берасцейскі павет: фальварак у прадмесці Берасця (набыты ў 1556 за 50 коп у Ерафея Госцкага); маёнтак Жыровічы (атрыманы ў 1557 за 300 злотых у заставу ад Станіслава Гамшэя). Віленскі павет: маёнтак Вавёрка (7 міль ад Вільні, нададзены Радзівілам Чорным).