Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992. predstavljaju kulminacija metodičnog procesa vojne transformacije i operativne ofanzive kojom je Jugoslavenska narodna armija (JNA), djelujući u koordinaciji sa snagama Srpskih autonomnih oblasti (SAO), provela stratešku okupaciju većine teritorije Republike Bosne i Hercegovine.MKSJ, Presuda u predmetu Tužilac protiv Ratka Mladića (IT-09-92-T), 22. novembar 2017.
Operacije su uključivale sistemsko naoružavanje srpskih paravojnih formacija, blokadu ključnih komunikacija i infrastrukture, te provođenje kampanje etničkog čišćenja nesrpskog stanovništva, što je rezultiralo uspostavljanjem kontrolnih linija koje su u velikoj mjeri definisale tok sukoba.Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), Presuda u predmetu Tužilac protiv Radovana Karadžića (IT-95-5/18-T), 24. mart 2016.
Operacije su bile dio raspada Jugoslavije. Nakon nezavisnosti Slovenije i Hrvatske od Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije 1991, multietnička Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, koju su uglavnom naseljavali muslimanski Bošnjaci (43%), pravoslavni Srbi (31%) i katolički Hrvati (17%), izglasala je referendum o nezavisnosti 29. februara 1992. Politički predstavnici bosanskohercegovačkih Srba bojkotovali su referendum i odbacili njegov ishod. Predviđajući ishod referenduma, Skupština Srpskog naroda u Bosni i Hercegovini usvojila je Ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine 28. februara 1992. Nakon proglašenja nezavisnosti Bosne i Hercegovine (koje je dobilo međunarodno priznanje) i nakon povlačenja Alije Izetbegovića iz prethodno potpisanog Carrington–Cutileiro plana (koji je predlagao podjelu BiH na etničke kantone), Srbi, predvođeni Radovanom Karadžićem i uz podršku vlasti Slobodana Miloševića i Jugoslavenske narodne armije (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali etničku srpsku teritoriju. Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen etničkim čišćenjem.
Prvi sukobi dogodili su se na Kupresu između Teritorijalne odbrane bosanskohercegovačkih Hrvata, koju je podržavala Hrvatska vojska s jedne strane, i Jugoslavenske narodne armije. Kasnije su se vodile bitke za Zvornik, Višegrad, Foču, Doboj, Prijedor i mnoge druge gradove. JNA se zvanično povukla iz Bosne i Hercegovine u septembru 1992. U januaru 1992. proglašena je samoproglašena država Srpska Republika Bosna i Hercegovina. Kasnije preimenovana u Republiku Srpsku, razvila je vlastitu vojsku dok se JNA povlačila i predala svoje oružje, opremu i 55.000 vojnika novostvorenoj Vojsci Republike Srpske. Dana 20. maja 1992. JNA je formalno raspuštena, a njeni ostaci su se reformirali u vojsku preimenovane Savezne Republike Jugoslavije.
Pozadina
Raspad Jugoslavije
U Jugoslaviji je nastala kriza kao rezultat slabljenja sistema na kraju Hladnog rata. U Jugoslaviji je nacionalna socijalistička partija, Savez komunista Jugoslavije, izgubila ideološki potencijal. U međuvremenu, etnički nacionalizam je doživio renesansu 1980-ih nakon nasilja na Kosovu. Dok je cilj srpskih nacionalista bio centralizacija Jugoslavije, druge nacionalnosti su težile decentralizaciji i daljoj federalizaciji države.
Bosna i Hercegovina, bivša osmanska provincija, historijski je bila multietnička država. Prema popisu stanovništva iz 1991, 43,47% stanovništva se smatralo Muslimanima (Bošnjacima), 31,21% Srbima i 17,38% Hrvatima, dok se 5,54% izjasnilo kao Jugoslaveni.
U martu 1989. kriza u Jugoslaviji se produbila nakon usvajanja amandmana na Ustav Srbije koji su vladi Srbije omogućili dominaciju nad pokrajinama Kosovom i Vojvodinom. Do tada je proces donošenja odluka na Kosovu i u Vojvodini bio nezavisan, a svaka autonomna pokrajina imala je pravo glasa na saveznom nivou. Srbija je, pod novoizabranim predsjednikom Slobodanom Miloševićem, stekla kontrolu nad tri od osam glasova u jugoslavenskom predsjedništvu. Sa dodatnim glasovima iz Crne Gore, Srbija je tako mogla snažno uticati na odluke savezne vlade. Ova situacija dovela je do prigovora drugih republika i poziva na reformu Jugoslavije.
Na 14. vanrednom kongresu Saveza komunista Jugoslavije, održanom 20. januara 1990. delegacije republika nisu se mogle složiti oko glavnih pitanja s kojima se suočava Jugoslavija. Kao rezultat toga, slovenski i hrvatski delegati su napustili Kongres. Slovenska delegacija, na čelu s Milanom Kučanom, zahtijevala je demokratske promjene i labaviju federaciju, dok se srpska delegacija, na čelu s Miloševićem, tome protivila.
Na prvim višestranačkim izborima u Bosni i Hercegovini, održanim u novembru 1990. glasovi su uglavnom davani prema etničkoj pripadnosti, što je dovelo do uspjeha bošnjačke Stranke demokratske akcije (SDA), Srpske demokratske stranke (SDS) i Hrvatske demokratske zajednice (HDZ BiH). Stranke su podijelile vlast po etničkim linijama, tako da je predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine bio Musliman, predsjednik skupštine SRBiH Srbin, a predsjednik vlade SRBiH Hrvat. Separatističke nacionalističke stranke su osvojile vlast u drugim republikama, uključujući Hrvatsku i Sloveniju.
Početak jugoslavenskih ratova
Plan "RAM"
mini|Etnička karta Bosne i Hercegovine 1991. Strateški okvir operacija bio je definisan dokumentom poznatim kao Plan "RAM", čiji je cilj bio redefinisanje granica Jugoslavije kroz stvaranje homogenog srpskog teritorija."Plan RAM - Kako je Milošević naoružao Karadžića", Vreme, septembar 1991. Postojanje ovog plana potvrdio je tadašnji predsjednik vlade SFRJ Ante Marković, razotkrivši snimke razgovora između Slobodana Miloševića i Radovana Karadžića o naoružavanju lokalnih srpskih straža.Svjedočenje Ante Markovića pred MKSJ, predmet Tužilac protiv Slobodana Miloševića (IT-02-54), 2003. Prema podacima Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (SSNO), JNA je do marta 1992. jedinicama SDS-a i paravojnim grupama podijelila ukupno 51.192 komada naoružanja."Ko je bio Momčilo Krajišnik", BBC News na srpskom, 15. septembar 2020. Istovremeno je provedeno razoružavanje legalne Teritorijalne odbrane SRBiH, čime je sistemski eliminisan kapacitet države za organizovanu odbranu. Novinar Giuseppe Zaccaria sažeo je sastanak oficira srpske vojske u Beogradu 1992, izvještavajući da su usvojili eksplicitnu politiku usmjerenu na žene i djecu kao ranjivi dio muslimanske društvene strukture. Prema nekim izvorima, plan "RAM" je osmišljen 1980-ih.
Početak krize mini|Srpske autonomne oblasti u novembru 1991. Početkom 1991. održani su sastanci između lidera šest jugoslavenskih republika i dvije autonomne regije kako bi se razgovaralo o krizi. Srpsko rukovodstvo je favorizovalo federalno rješenje, dok su hrvatsko i slovensko rukovodstvo favorizovali savez suverenih država. Alija Izetbegović je u februaru predložio asimetričnu federaciju, u kojoj bi Slovenija i Hrvatska održavale labave veze sa četiri preostale republike. Ubrzo nakon toga, promijenio je stav i odlučio se za suverenu Bosnu i Hercegovinu kao preduslov za takvu federaciju.
Franjo Tuđman i srbijanski predsjednik Slobodan Milošević održali su sastanak 25. marta u Karađorđevu. Sastanak je bio kontroverzan zbog toga što su se dvojica predsjednika složila s podjelom Bosne i Hercegovine. Dana 6. juna, Izetbegović i makedonski predsjednik Kiro Gligorov predložili su slabu konfederaciju između Hrvatske, Slovenije i federacije ostale četiri republike, što je Miloševićeva vlada odbila.
Dana 25. juna 1991. Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost. Uslijedio je oružani sukob u Sloveniji, dok su sukobi u područjima Hrvatske sa značajnim stanovništvom etničkih Srba eskalirali u rat velikih razmjera. Jugoslavenska narodna armija (JNA) odustala je od napora da ponovo uspostavi kontrolu nad Slovenijom u julu, dok su se borbe u Hrvatskoj intenzivirale sve do dogovora o prekidu vatre u januaru 1992. JNA je također napala Hrvatsku iz Bosne i Hercegovine.
U julu 1991. predstavnici Srpske demokratske stranke (SDS), uključujući predsjednika SDS-a Radovana Karadžića, sastali su se sa predstavnicima Stranke demokratske akcije (SDA), Muhamedom Filipovićem i Adilom Zulfikarpašićem, te su dogovorili sporazum poznat kao sporazum Karadžić – Filipović. Ovim bi SR Bosnu i Hercegovinu ostavile u državnoj zajednici sa SR Srbijom i SR Crnom Gorom, a samoproglašene Srpske autonomne oblasti bi bile ukinute. Sporazum su osudile hrvatske političke stranke. Iako je u početku pozdravila inicijativu, Izetbegovićeva administracija ga je kasnije odbacila.
Između septembra i novembra 1991. SDS je organizirao stvaranje nekoliko Srpskih autonomnih oblasti (SAO) u Hrvatskoj i BiH. To je bio odgovor na korake Bošnjaka i Hrvata ka nezavisnosti od Jugoslavije. Slične korake su kasnije poduzeli i Hrvati, proglašenjem Hrvatske zajednice Herceg-Bosne.
U augustu 1991. Evropska ekonomska zajednica je bila domaćin konferencije u pokušaju da spriječi rat u Bosni i Hercegovini. Dana 25. septembra 1991. Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija usvojilo je Rezoluciju 713, kojom je nametnut embargo na oružje svim bivšim jugoslavenskim republikama. Embargo je imao mali uticaj na JNA i srpske snage. Hrvatske snage su zaplijenile oružje od JNA tokom Bitke kod kasarne. Embargo je imao značajan uticaj u Bosni i Hercegovini na početku rata u BiH. Srpska vojska je naslijedila naoružanje i opremu JNA, dok su hrvatske i bošnjačke snage dobile oružje preko Hrvatske, kršeći embargo.
Dana 19. septembra 1991. JNA je premjestila dodatne trupe u područje oko grada Mostara. Lokalne vlasti su protestovale protiv toga. Dana 20. septembra 1991, JNA je prebacila trupe na front kod Vukovara preko Višegrada na sjeveroistoku Bosne. Kao odgovor, lokalni Hrvati i Bošnjaci postavili su barikade i mitraljeske položaje. Zaustavili su kolonu od 60 tenkova JNA, ali su sljedećeg dana silom rastjerani. Više od 1.000 ljudi moralo je pobjeći iz tog područja. Ova akcija, skoro sedam mjeseci prije početka rata u BiH, uzrokovala je prve žrtve u jugoslavenskim ratovima u BiH. U prvim danima oktobra, JNA je napala i razorila većinski hrvatsko selo Ravno u istočnoj Hercegovini, na putu da napadne Dubrovnik u južnoj Hrvatskoj.
Dana 6. oktobra 1991. predsjednik Predsjedništva SRBiH Alija Izetbegović dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, koja je sadržavala izjavu "ovo nije naš rat". Izetbegović je 14. oktobra dao izjavu pred skupštinom u vezi s JNA: "Ne činite ništa protiv Armije. (...) prisustvo Armije je za nas stabilizirajući faktor, a ta Armija nam je potrebna... Do sada nismo imali problema s Armijom, niti ćemo ih imati problema ni kasnije." Izetbegović je tog dana u skupštini imao oštru raspravu s Radovanom Karadžićem. Nakon što je Karadžić rekao da se Muslimani ne mogu braniti ako se razvije ratno stanje, Izetbegović je primijetio da Karadžićevo ponašanje i govor smatra uvredljivim i da to objašnjava zašto se Muslimani osjećaju nepoželjno, da njegov ton može objasniti zašto se drugi u federaciji Jugoslavije osjećaju odbijeno i da su Karadžićeve prijetnje nedostojne srpske nacije.Snimak sa sjednice Skupštine SR Bosne i Hercegovine, 88/3. – 89/2. AG, 89/3. – 90/4.
Konačna politička kriza