Armenski jezik (armenski: հայերեն, hayeren) jest indoevropski jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice. Govore ga Armeni u Armeniji i brojnim zajednicama dijaspore, a u Republici Armeniji ima status državnog jezika. Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i zapadnoarmenski.

Najstariji potvrđeni oblik jezika jest klasični armenski ili grabar, posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito pismo, tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.

Klasifikacija mini|Naziv armenskog jezika ispisan armenskim alfabetom U savremenoj historijskoj lingvistici armenski se smatra zasebnom granom indoevropske porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane. Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja iranskih posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad Heinricha Hübschmanna u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.

Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne izoglose s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.

Historijski razvoj Protoarmenski i rani period Protoarmenski označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski. Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.

Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji. Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i grčki, sirijski, arapski, turski, ruski i drugi utjecaji.

Klasični armenski Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta. Jezik tih tekstova poznat je kao klasični armenski ili grabar i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti. U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju latinski u zapadnoj Evropi ili staroslavenski u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.

Srednjoarmenski i novovjekovni period Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja srednjoarmenski, prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje. U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.

Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj. Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u Osmanskom Carstvu.

Dijalekti i standardni oblici mini|Stranica armenskog rukopisa iz 1544. Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:

istočnoarmenski, koji je službeni i dominantni standard u Armeniji, a raširen je i među govornicima u Gruziji, Rusiji i Iranu; zapadnoarmenski, historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.

Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku. U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.

Fonologija Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana. U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.

Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz Journal of the International Phonetic Association pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.

Gramatika mini|Fragment armenskog rukopisa iz 5. vijeka Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme. U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.

U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija. Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.

Leksika Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika. Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.

Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.

Pismo

mini|Armenski rukopisi iz zbirke Matenadarana Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406. U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka. Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.

U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.

Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj Armenski je državni jezik Armenije. Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u Rusiji, Gruziji, Iranu, Libanu, Siriji, Francuskoj, Sjedinjenim Američkim Državama, Argentini i drugim zemljama.

Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore. Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.

Galerija

Dalje čitanje

Reference

Kategorija:Armenski jezici Kategorija:Indoevropski jezici