Еос

Еос (јонски: Ēṓs; атички: ; еолски ; дорски: Āṓs) — божица и персонификација на зората во старогрчката митологија и религија, која станувала секое утро од својот дом на работ на реката Океан за да донесе светлина и да ја растера ноќта. Во грчката традиција и поезија, таа е карактеризирана како божица со голем сексуален апетит, која земала бројни човечки љубовници за свое задоволство и им родила неколку деца. Како нејзината римска панданка е Аврора, а хиндуистичка е ригведската Ушас. Еос го продолжува името на порана индоевропска божица на зората, Аусос. Еос, или нејзиниот поран праиндоевропски предок, исто така дели неколку елементи со божицата на љубовта Афродита, можеби означувајќи го влијанието на Еос врз неа или на друг начин заедничко потекло за двете божици. Во преживеаната традиција, Афродита е виновникот зад бројните љубовни врски на Еос, проколнувајќи ја божицата преку незаситната страст кон смртниците.

Во старогрчката книжевност, Еос е претставена како ќерка на титаните Хиперион и Теја, сестра на богот на сонцето Хелиј и божицата на месечината Селена. Во поретки традиции, таа е ќерка на титанот Палант. Секој ден таа ја вози својата кочија со два коња, најавувајќи го почетокот на новиот ден и доаѓањето на нејзиниот брат. Така, нејзиниот најчест епитет на божицата во хомерските епови е Рододактилос, или „розови прсти“, што се однесува на боите на небото во зори, и Еригенија, „ранородена“. Иако првенствено е поврзана со зората и раното утро, понекогаш Еос го придружувала Хелиј во текот на целото негово патување, па затоа се гледа дури и за време на самрак.

Еос се вљубувала во смртните мажи неколку пати и ги киднапирала на сличен начин како што машките богови ги киднапирале смртните жени. Нејзин најзначаен смртен љубовник е тројанскиот принц Титон, за кого таа му го обезбедила дарот на бесмртноста, но не и вечна младост, што довело до негово стареење без да умре цела вечност. Во друга приказна, таа го киднапирала атињанинот Кефал против негова волја, но на крајот го пуштила бидејќи тој страсно сакал да биде вратен кај својата сопруга Прокрида, иако не пред таа да го изневери, што довело до разделба на двојката. Неколку други љубовници и романси со смртни мажи и богови ѝ се припишуваат на божицата од страна на разни поети низ вековите.

Еос се појавува во многу дела од античката книжевност и поезија, но и покрај нејзиното праиндоевропско потекло, има малку докази дека Еос добила некаков култ или дека била центар на обожавање во текот на класичните времиња.

Етимологија Протогрчката форма на Ἠώς / Ēṓs е реконструирана како *ἀυhώς / auhṓs. Сродна е на ведската божица Ушас, литванската божица Аушрине и римската божица Аврора (старолатински Ausosa), сите три се исто така божици на зората. Мајснер (2006) предложил áwwɔ̄s > /aṷwɔ̄s/ > издолжување за ајолски и */aṷwɔ̄s/ > *āwɔ̄s > *ǣwɔ̄s > /ǣɔ̄s/ за атичко-јонски грчки.

На грчки дијалекти Во микенскиот грчки јазик нејзиното име е потврдено и во формата во Линеарно Б, a-wo-i-jo (Āw(ʰ)oʰios; Ἀϝohιος),Luján, Eugénio R. "Los temas en -s en micénico". In: Donum Mycenologicum: Mycenaean Studies in Honour of Francisco Aura Jorro. Edited by Alberto Bernabé and Eugenio R. Luján. Bibliothèque des cahiers de L'Institut de Linguistique de Louvain Vol. 131. Louvain-la-Neuve; Walpole, MA: Peeters. 2014. p. 68. пронајден во плочка од Пилос; се толкува како лично име на овчар поврзано со „зора“,Lejeune, Michel. "Une présentation du Mycénien". In: Revue des Études Anciennes. Tome 69, 1967, n° 3–4. p. 281. [DOI: https://doi.org/10.3406/rea.1967.3800]; www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1967_num_69_3_3800Nakassis, Dimitri. "Labor and Individuals in Late Bronze Age Pylos". In: Labor in the Ancient World. Edited by Piotr Steinkeller and Michael Hudson. Dresden: ISLET-Verlag. 2015 . p. 605. .Davies, Anna Morpurgo (1972). "Greek and Indo-European semiconsonants: Mycenaean u and w". In: Acta Mycenaea, vol. 2 (M.S. Ruipérez, ed.). Salamanca: Universidad de Salamanca. p. 93.Jorro, Francisco Aura. "Reflexiones sobre el léxico micénico" In: Conuentus Classicorum: temas y formas del Mundo Clásico. Coord. por Jesús de la Villa, Emma Falque Rey, José Francisco González Castro, María José Muñoz Jiménez, Vol. 1, 2017, pp. 307. . или дативна форма Авоиои.Chadwick, John, and Lydia Baumbach. "The Mycenaean Greek Vocabulary". In: Glotta 41, no. 3/4 (1963): 198. Accessed March 12, 2021. http://www.jstor.org/stable/40265918.

Поранешни предлози Хајнрих Вилхелм Штол понудил поинаква (денес отфрлена) етимологија за , поврзувајќи го со глаголот , што значи „да дува“, „да дише“.

Ликофрон ја нарекува со архаично име, Тито, што значи „ден“ и можеби етимолошки е поврзано со „Титан“. Карл Керењи забележува дека Тито дели лингвистичко потекло со љубовникот на Еос, Титон, кое припаѓало на постар, предгрчки јазик.

Потекло

Прото-индоевропска божица на зората лево|мини|Еос од Евелин Де Морган (1895) Сите четири од претходно споменатите божици кои делат лингвистичка врска со Еос се сметаат за деривати на праиндоевропската основа *h₂ewsṓs (подоцна *Ausṓs), „зора“. Коренот, исто така, довел до протогерманското *Austrō, старогорногерманското *Ōstara и староанглиското Ēostre / Ēastre. Овие и други сродни зборови довеле до реконструкција на праиндоевропската божица на зората, *h₂éwsōs.

Во грчкиот пантеон, Еос, Хелиј и Зевс се трите богови кои се од беспрекорно индоевропско потекло и по етимологија и по статус, иако првите два биле тргнати настрана во пантеонот од страна на новодојденци кои не се од праиндоевропски предок. Чест епитет поврзан со оваа божица на зората е *Diwós Dh uǵh2 tḗr, „Ќерката на Диес“, богот на небото.; Меѓутоа, во хомеровата традиција, Еос никогаш не е наведена како ќерка на Зевс (, ), бидејќи таа е ќерка на титанот Хиперион, кој игра мала улога во митологијата или религијата. Наместо тоа, нејзиниот чест епитет е , дија, што значи „божествено“, од поранешното *díw-ya, што би се превело како „припадност на Зевс“ или „небесно“. десно|мини|L'Aurore, бронзена статуа на Еос од 1693 година од Филип Мањер (1647–1715), изложена во музејот Лувр, Франција. Карактеризацијата на Еос како вљубено, сексуално суштество кое имало многу љубовници е директно наследено од нејзиниот праиндоевропски предок. Честа и широко распространета тема меѓу потомците на Хаусос е нивната неподготвеност да ја донесат светлината на новиот ден. Еос (и Аврора) понекогаш се смета за неподготвена да стане од својот кревет наутро, додека Ушас е казнета од Индра во обид да го спречи денот, а за латвиската Аусеклис се вели дека била заклучена во златна комора за да не може секогаш да станува наутро.

Оваа индоевропска божица на зората честопати била поврзувана и изедначувана со Хемера, божицата на денот и дневната светлина. Еос можеби играла улога и во праиндоевропската поезија.

Врска со Афродита Еос, исто така, споделува некои карактеристики со божицата на љубовта Афродита, што можеби означува полусподелено потекло или влијание на Еос врз Афродита, која инаку има блискоисточно потекло; двете божици биле познати по нивната еротска убавина и агресивна сексуалност, двете имале врски со смртни љубовници и обете биле поврзани со боите црвена, бела и златна. Мајкл Јанда го етимологизира името на Афродита како епитет на Еос што значи „таа што се издига од пената [на океанот]“ и укажува на хесиодовиот теогониски опис за раѓањето на Афродита како архаичен рефлекс на индоевропскиот мит. Од друга страна, сепак, општо е прифатено дека етимологијата на името Афродита е семитско по потекло и неговото точно значење и изводство не можат да се утврдат. Доказ е даден и од еден италијански кратер на кој Афродита е прикажана како држи огледало под сончев диск додека тебанскиот јунак Кадмо го убива змејот, а на друг кратер со ознака „ “ е прикажана женска фигура речиси идентична со Афродита. Тоа покажува дека иако Афродита е асимилирана со Астарта/ Инана, во грчката уметничка традиција таа понекогаш е претставена во слична материја како Еос.

Како и кај Еос, не постојат приказни за мажи кои ја напаѓаат Афродита, но има голем број на приказни каде што таа киднапира смртни мажи, обратувајќи ја традиционалната тема за богови и мажи кои бркаат девојки, на ист начин како и кај Еос. Афродита не само што киднапира или заведува смртни мажи како што прави Еос, туку дури и ги цитира сопствените авантури на Еос со Титон кога го заведува Анхиз. Двете божици се претставени како злобни и добротворни грабнувачи, бидејќи им доделуваат и смрт (злобна) и зачувување (добротворна) на своите смртни љубовници. Двете божици постојат речиси една до друга во митот за Фетон Сириски, со Еос како негова мајка и Афродита како негова љубовница и грабнувачка. Покрај тоа, уште еден значаен момент е како името „Аос“ е запишано и како име за Адонис, љубовникот на Афродита со источно потекло, и како син на Еос од Кефал (како Фетон) кој станал крал на Кипар, остров кој се сметал за родно место на Афродита. Ова укажува на мешавина од микенски и феникиски религии на островот; можно е дека Аос првично било генеричко име кое се употребувало за синот или љубовникот на Еос, кое потоа било поврзано со Афродита во форма на сопруга со истото име како што таа се развила од Еос.

Опис лево|мини|Цртеж на статуа на Аврора од Еос, Сиг. Гуглиелми од Џон Гибсон (1790–1866). Еос обично се опишува со розови прсти или розови подлактици додека ги отворала портите на небото за Сонцето да изгрее: пејачката во Хомерската химна за Хелиј ја нарекува (), „со розови раце“, како и Сафо, која исто така ја опишува како личност со златни раце и златни сандали; вазните ја прикажуваат со розови прсти, со златни раце.

Таа е прикажана на атичките вазни како убава жена, крунисана со тијара или дијадема и со големи бели пердувести крилја на птица. Кај Хомер, нејзината облека во боја на шафран е извезена или ткаена со цвеќиња. Мезомед Критски го користел за неа, „таа што има снежнобели очни капаци“, додека Овидиј ја опишал како „златна“. Нежната и кршлива убавина на нејзиниот изглед се чини дека е во целосна спротивност со телесната природа што често ѝ се припишувала во митовите и книжевноста.

Семејство

Родители мини|Еос пред кочијата на Сонцето, Висбаден. Според старогрчката космогонија, Еос е ќерка на титаните Хиперион и Теја: Хиперион, носител на светлина, Оној Горе, Кој Патува Високо Над Земјата и Теја, Божествената, исто така наречена Еврифеса, „широко сјајна“ и Етра, „светло небо“. Еос е сестра на Хелиј, богот на сонцето, и Селена, божицата на месечината, „кои светат врз сите што се на земјата и врз бесмртните богови кои живеат на широкото небо“. Од четирите автори кои им даваат редослед на раѓање нејзе и на нејзините браќа и сестри, двајца ја прават најстаро дете, а другите двајца најмладо. Во некои извештаи, таткото на Еос се викал Палант, за кој е потврдено дека е татко на сестрата на Еос, Селена, во некои ретки традиции. Иако двете божици сè уште се поврзани како сестри во традициите што потекнуваат од Палант, нивниот брат Хелиј никогаш не е вклучен со нив во тие верзии, бидејќи постојано е син на Хиперион. Мезомед ја сметал за ќерка на Хелиј, кој обично е нејзин брат, од неименувана мајка. Некои автори ја сметале за дете на Никта, персонификација на ноќта, која е мајка на Хемера во Теогонија.

Потомство Еос се омажила за титанот Астреј („на ѕвездите“) и станала мајка на Анемоите („ветрови“), имено (Бореј, Еурос, Нот и Зефир; на Утринската ѕвезда, Еосфор (Венера); на ѕвездите; и на девицата божица на правдата, Астраја(„ѕвездена“). Нејзини други значајни потомци биле Мемнон и Ематион од тројанскиот принц Титон. Понекогаш, Хеспер, Фетон и Титон (различен од нејзиниот љубовник), се сметале за деца на Еос од принцот Кефал од Атина.

Митологија

Божица на зората