Северски Донец (украински: Сіверський Донець, руски: Северский Донец), најчесто Донец — река во Источноевропската Низина . Извира во Средноруската Висорамнина северно од Белгород, тече југоисточно низ Украина (Харковска, Донечка и Луганска Област) и назад во Русија (Ростовска Област), каде што се влева во Дон околу сто километри од Азовското Море. Донец е четвртата најдолга река во Украина и најголема во Источна Украина. Таа е важен извор на вода за пиење во Источен Донбас. Донечкиот Басен (Донбас), важен регион за рударство на јаглен во Украина, е именуван по Донец.
Име Името Дон и неговото деминутивно име Донец потекнуваат од иранско-скитскиот збор dānu – река. Скито-Сарматите се доселиле на територијата северно од Црното Море околу 1100 година пр. н. е. и живееле таму сè до раниот среден век.
Во 2 век од н.е., Птоломеј ја нарекувал реката Дон, во која се влева Донец, Танаит. Дон и Донец биле познати и во Западна Европа. Донецот се нарекувал Мал Танаис или Донец. Италијанско-полскиот хроничар Александар Гвањини (1538–1614) напишал: „Постои уште една, Мал Танаис, која извира во Северското Кнежевство и се влева во Голем Танаис над Азов.“
Словенското име Северски Донец произлегува од фактот дека потекнува од територијата на Северјаните.
Историја лево|мини|187x187пкс|Цртеж на алатка од каменото време откриена во близина на селото Красни Јар во Луганската Област Реката Донец играла клучна улога во животот на првите доселеници како извор на вода за пиење и храна, како и важен превозен и трговски пат. Првите археолошки докази за населување - камени алатки (секири) откриени на бреговите на реката во близина на Изјум во Харковската и Луганската Област - потекнуваат од долниот палеолит. Подоцна, разни племиња и култури се населиле на бреговите на реката: Мустер, Пештерски, Катакомбски, Скитски, Алански, Хазарски и конечно словенски. Многу племиња, вклучувајќи ги Кипчаците, Монголците од Златната Орда, а подоцна и Козаците, биле номадски. Реката течела низ историската територија на Слободна Украина и територијата на Донските Козаци. Многу Козаци подоцна биле асимилирани во Царска Русија, која ја обновила и утврдила тврдината кај Белгород и градовите Киев, Изјум, Луганск, Чугуев и други, со кои ја утврдила својата јужна граница против наездите на номадите од југоисток. Одбраната на Донецкиот Слив подоцна добила економско значење. Во 18-тиот и 19-тиот век, покрај реката биле изградени неколку стотици воденици, чии брани ја попречувале пловидбата по реката.
Во 19 век, индустријата почнала да се развива во Донбас, особено во Киев, Луганск и Донецк, која била огромен потрошувач на вода. Недостатокот на вода започнал во 1930-тите, што довело до изградба на канали и акумулации. Во 1936 година, изграден е резервоарот Кочеток, кој го удвоил снабдувањето со вода во Харков. Во 1950-тите, резервоарот Кочеток станал недоволен, па во 1960-тите, на негово место била изградена акумулацијата Печенег со капацитет од 400 милиони м³ вода. Приближно три четвртини од водата ја троши Харков.
Околу 1958 година, за снабдување на Јужен Донбас и Донецк, бил изграден канал долг 130 км, Донецк-Донбас, кој започнува во близина на Рајгородск.Яндекс.Словари. yandex.ru. Пристапено 5 март 2015. На север, изграден е канал за снабдување на горните делови на Донец со вода од Днепар преку реката Берека. Донецкиот Басен е преобразен во индустриска населба поради индустријализацијата.
За време на војната во Донбас, Донец ја претставувал северната граница на територијата на самопрогласената Луганска Народна Република, која не била под украинска контрола.
Пловност мини|250x250пкс|Донец во близина на Шипиловка во Луганската Област Донец е пловен од устието во Дон до рускиот град Донецк во Ростовската Област, во должина од 222 км. Пловидбата во горниот дел од патот е овозможена од шест преводници изградени во раздобјето 1911–1916 година.Варианты соединения Волги и Дона . sarkel.ru. Pridobljeno 5. marca 2015. Секоја преводница има комора долга 100–150 м, широка 17 м и висина од 2,5 м за подигнување и спуштање на бродовите. Обидите во 19-тиот и почетокот на 20-тиот век за подобрување на системот на преводници, за што се залагал и Дмитриј Менделеев, биле прекинати од Првата светска војна, Октомвриската револуција и недостатокот на средства. Поради застареност на системот, сообраќајот е бавен и во моментов доста ограничен.
Животна средина лево|мини|366x366пкс|Поглед од вселената на акумулационото Печенешко Езеро Како една од најголемите реки во Украина, Донец силно се користи во земјоделството и индустријата. Украина вади повеќе од 2 км³ вода годишно. Околу половина од водата се враќа во неа како канализација. Затоа, протокот на реката е намален за 32 м³/с.
Околината на реката веќе страдала во 18 век, кога старите дабови дрвја биле исечени на нејзините брегови. Индустрискиот развој во 19 век значително го намалил нивото на подземните води низ целиот слив. Како резултат на тоа, реката станала поплитка, а пловењето побавно. До средината на 19 век, реката била богата со риби, но потоа нивниот број почнал брзо да се намалува.
Квалитетот на водата е оценет од IV (загаден) до V (валкан). Главните загадувачи се ѓубрива, нафтени производи, феноли, цинк, хром и бакар. Во Харковската Област, реката е загадена со индустриската и општинската канализација од Белгород, Изјум и Шебекино, а потоа водата е донекаде прочистена во Печенешкото Езеро. Бројот на индустриски постројки низводно се зголемува, особено околу Лисичанск и Северодонецк, околу 400 км од устието. Некои притоки, особено Козани Бут, Бахмут и Луган, се толку загадени што риболовот во нив е опасен. Најчистите делови од Донец се помеѓу неговиот извор и Белгород, и Печенешкото Езеро и Чугуев. Просечната соленост на водата е 650–750 мг/л, а во зима се зголемува на 1000 мг/л, главно поради индустриски отпадни води.
Флора и фауна
Риби Во Донец живеат 44 вида риби, претежно мали риби како што се кострешот, rutilus и писата. Средните и големите видови вклучуваат орада, костреш, сом и штука и стануваат сè поретки. Во близина на Печенeшкото Езеро, од 1967 година успешно работи големо мрестилиште за крап.Lisiecki A. Fauna of the Kharkiv Oblast Proceedings of the Geographical Society of Kharkiv in Ukraine. Volume VIII. Kharkiv Oblast. Nature and economy, Kharkiv State University, Kharkiv, 1971
Водоземци и влекачи мини|Белоушка На бреговите на реката, во поплавните мочуришта, има изобилство водни жаби, крастави жаби (особено зелена крастава жаба), балкански мал мрморец и северен гребенест тритон и поретко белоушка, змија рибарка и блатна желка.
Цицачи Човечките активности, главно одгледувањето на степите, резултирале со исчезнување на животни кои порано биле вообичаени во сливот, како што се тарпанот, степската антилопа, сајгата, мрмотите и други. Во 1960-тите и 1970-тите, особено во близина на реката Оскил, не било невообичаено да се сретнат степскиот мрмот, евроазиски елен, дива свиња и руски десман. Сегашните цицачи во сливот вклучуваат европски дабар, диподи, стоболки, глувци, европска видра, европска видричка, ласица и лилјаци. центар|220x220пксцентар|215x215пксцентар|160x160пксцентар|200x200пкс Руски десман Мрмот Европска видра Најмала ласица
Птици Бројот на видови птици во речниот слив нагло се намалил во последните 100-150 години. Меѓу исчезнатите видови се вбројуваат степскиот орел, тиркушата, дружељубивиот штребер, дроплата, црната и крилестата чучурлига. Поретки се гуските, лебедите, златниот орел, белоопашестиот орел, сивиот сокол, осојадот и орелот-рибар. Намалувањето е главно предизвикано од уништувањето на шумите, особено старите шуми по должината на бреговите на реката. Создавањето вештачки шумски појаси (ветробрански појаси) во сливот во 1960-тите донел нови инсектојадни птици во оваа област, како што се Streptopelia, европската страчка и сврачиња. Од традиционалните видови птици, сè уште се чести неколку видови патки, врани, дождосвирни, Podiceps, обичен трскар, а многу поретки се чапјите и штрковите. Само 12 единки од момините жерави останале во областа, во близина на градот Свјатохирск. За време на сезоната на преселба, регионот го посетуваат сиви и црни гуски. +центар|190x190пксцентар|175x175пксцентар|215x215пксцентар|210x210пкс Момин жерав Обичен трскарЧучурлига Белоопашест орел мини|Брези
Флора На бреговите на реката порано имало забели дрвја, кои биле исечени во текот на 18-19 век. Некои од дрвјата биле користени за бродоградба за време на руско-турските војни во времето на Петар I. До 20 век, повеќето ливади по должината на речните брегови биле претворени во земјоделски полиња. Останале само мал дел од старите дрвја, главно во Харковската Област. Северно од Изиум, сè уште има широколисни шуми, а борови шуми се наоѓаат во близина на Чугуев. Многу видови диви растенија преживуваат во близина на поплавни мочуришта. Тука спаѓаат врбата, Betula pubens, Alnus glutinosa и крушиникот. По должината на бреговите на реката има <i>Scirpus</i>, мочуришна коњска опашка, Carex, кизљак, мочуриштен сабелник и други видови трева.
Туризам мини|Низводно од Змиив. Донец се смета за една од најживописните реки во Источноевропската Низина и содржи многу пешачки и велосипедски патеки по нејзините брегови. Пловењето со чамци и сплаварењето се доста популарни, особено помеѓу Змиев и Свјатогорск. Сплаварењето е од прв (најнизок) степен на тежина. Најпрометни туристички месеци се од мај до септември. Најживописниот дел е веројатно во близина на градот Изиум, кој е домаќин на Националниот парк Света Гора. До Лисичанск, водата е чиста за пливање, а на бреговите има многу песочни плажи. Во близина на акумулационото Печеншко Езеро, има неколку здравствени одморалишта.
Галерија
Наводи
Надворешни врски
Donets River at the Encyclopedia of Ukraine Site Seversk-Donets Basin Water Resources
Северский Донец , Dictionary of modern geographical names
Сателитски слики од Google Maps Source area in Belgorod Oblast. Merger of Sazhnoi Donets into Seversky Donets (flowing left down) Впадение реки Липовый Донец (слева) в Донец (течёт справа вниз). Белгородская область Merger of river Vezelka into Donets (flowing down) near Belgorod. Area near the Belgorod Reservoir Belgorod Reservoir and village Maslova Pristan Pecheneg Reservoir and a dam Lugansk area
Категорија:Реки во Украина Категорија:Реки во Русија Категорија:Меѓународни реки во Европа