Христос Пантократор е византиска икона од средината на 6 век, која се чува во манастирот „Света Катерина“ на Синајскиот Полуостров во Египет. Насликана е во енкаустика на дрвена подлога и претставува едно од најстарите зачувани претставувања на Исус Христос како Пантократор, односно „Седржител“ или „Владетел на сè“. Во литературата често се наведува како најстарото зачувано претставување на Христос во оваа иконографска форма.

Иконата е висока 84 сантиметри, широка 45,5 сантиметри и дебела околу 1,2 сантиметри. Нејзините горни и странични делови биле скратени, така што денешната плоча е помала од првобитната.

Историја Иконата се поврзува со Константинопол и со уметничката традиција на византиската престолнина во времето на царот Јустинијан I. Манастирот „Света Катерина“ бил основан во времето на Јустинијан, приближно помеѓу 548 и 565 година, и уживал царско покровителство. Поради тоа, се претпоставува дека иконата можела да биде создадена во Константинопол и испратена на Синај како царски дар, иако нема зачуван натпис или друг директен доказ што го потврдува нејзиниот донатор.

Во постарата литература иконата била датирана многу подоцна, дури во 13 век, бидејќи нејзината површина била пресликана со подоцнежна боја. Истражувањата и конзервацијата во 1962 година покажале дека под овој слој се наоѓа оригиналната енкаустична живописна површина. Откривањето на постариот слој довело до нејзино датирање во средината на VI век.

Опис Христос е претставен фронтално, до половина, со глава свртена директно кон гледачот. Носи хитон и химатион, а околу главата има златен нимб со крст. Со десната рака прави гест на благословување или поучување, додека во левата држи богато украсена книга на Евангелијата.

Една од највпечатливите особености на иконата е асиметријата на Христовото лице. Двете половини не се целосно еднакви: се разликуваат формата на очите, образите и изразот на лицето. Христос истовремено изгледа достоинствено и строго, но и замислено и меланхолично. Оваа необична обработка на лицето е една од причините поради кои иконата има посебно место во истражувањето на рановизантиската иконографија.

Иконографија и значење Претставата припаѓа на типот Пантократор, кој подоцна станал еден од најраспространетите начини на претставување на Христос во византиската и православната уметност. Зборот „Пантократор“ потекнува од грчкиот и во христијанскиот контекст се однесува на Христос како Седржител и Владетел на сè.

Иконата е особено важна затоа што го прикажува типот на Пантократор во период кога византиската христијанска уметност сè уште силно ги задржувала класичните традиции на античкото сликарство. Реалистичната обработка на лицето, моделирањето на телото и употребата на светло и сенка се поврзуваат со постарата грчко-римска традиција на портретирање.

Асиметријата на лицето понекогаш се толкува во врска со христијанското учење за Христос како една личност со божествена и човечка природа, особено во контекстот на Халкидонскиот собор од 451 година. Сепак, ова толкување не треба да се претставува како сигурно намера на сликарот, бидејќи не е зачуван натпис или друг извор кој директно го објаснува значењето на асиметричната композиција.

Енкаустична техника Иконата е изработена со енкаустика, техника во која пигментите се мешаат со загреан восок и се нанесуваат врз подлогата. Оваа техника била позната уште во античкиот свет и била особено погодна за создавање живописни портрети.

Енкаустичната техника е една од причините поради кои синајските икони имаат големо значење за историјата на рановизантиското сликарство. Од предиконоборбениот период се зачувани релативно мал број икони, а манастирот „Света Катерина“ поседува особено значајна група рани енкаустични икони од VI и VII век.

Во подоцнежниот византиски период енкаустиката постепено била напуштена во корист на други техники, поради што синајската колекција претставува особено важен извор за проучување на раната византиска иконописна традиција.

Иконата и византиското иконоборство Една од причините за исклучителното значење на иконата е нејзиното преживување од периодот на византиското иконоборство. Во Византиската Империја во VIII и IX век дошло до долготрајни спорови околу почитувањето на религиозните слики, при што голем број икони биле уништени или оштетени.

Манастирот „Света Катерина“ се наоѓал на оддалечениот Синајски Полуостров и останал надвор од директната контрола на византиските центри каде што се спроведувало уништувањето на иконите. Во времето кога започнало иконоборството во 726 година, Синај веќе бил под муслиманска власт речиси еден век. Изолираноста на манастирот придонела голем број рани уметнички дела да бидат зачувани.

Поради тоа, синајската колекција денес претставува една од најважните збирки за проучување на раната византиска иконографија. Манастирот поседува повеќе од 2.000 икони, од кои најстарите датираат од VI век.

Значење за историјата на византиската уметност Христос Пантократор од Синај е значаен пример за раниот развој на византиската иконографија на Христос. Делото покажува како во VI век христијанската религиозна уметност ги комбинирала христијанската симболика и теологија со техники и визуелни средства наследени од античката медитеранска уметност.

Иконата е особено значајна и затоа што овозможува проучување на раната форма на Пантократорот пред овој тип да стане широко распространет во византиските мозаици, фрески и панелни икони. Подоцна претставите на Христос Пантократор станале едни од најкарактеристичните слики на православната и византиската уметност, особено во куполите и апсидите на црквите.

Наводи

Литература

Категорија:Византиска уметност