Беркјарук (персиски: برکیارق, Barkiyāruq; 1079/1080 – 1105), со целосно име Рукн ад-Дин Абу-л-Музафар Беркјарук ибн Малик-шах (), бил селџучки султан и најстар син на султанот Малик-шах I. Тој бил еден од главните претенденти за престолот по смртта на неговиот татко во 1092 година и владеел со поголемиот дел од западните области на Големото Селџучко Царство до својата смрт во 1105 година. Неговото владеење било обележано со долготрајни борби за престолот со други членови на селџучката династија, особено со неговиот полубрат Мухамед I Тапар. Овој период претставувал една од почетните фази на политичката децентрализација на Големото Селџучко Царство и појавата на регионални владетелски центри под селџучка власт.

Име и потекло

Името Беркјарук потекнува од старотуркискиот Berk-yaruq и најчесто се толкува како „цврста светлина“, „силен сјај“ или „непоколеблива светлина“. Тоа е составено од елементот berk, со значење „цврст“, „силен“, и yaruq, „светол“, „сјаен“. Името ја одразува употребата на туркиски лични имиња во селџучката династија.

Беркјарук бил најстар син на Малик-шах I и Зубајда-хатун. Роден бил во Исфахан, најверојатно во 1079 или 1080 година. При смртта на Малик-шах во ноември 1092 година, Беркјарук имал околу тринаесет години, додека неговите полубраќа Мухамед Тапар и Махмуд биле уште помлади. Недостигот од полнолетен наследник, заедно со традицијата според која членовите на династијата можеле да претендираат на удел во владеењето, придонел за избувнување на борба за престолот.

Борба за престолот

По смртта на Малик-шах I, неговата сопруга Теркен-хатун го поддржала својот малолетен син Махмуд и настојувала тој да биде признат за султан во Багдад. Таа добила поддршка од дел од дворските кругови и од везирот Таџ ал-Мулк. Беркјарук, пак, бил поддржан од дел од воената и административната елита поврзана со покојниот везир Низам ал-Мулк, позната како низамија. Беркјарук бил изведен од Исфахан и одведен кај својот атабег Гумуштегин, а потоа бил прогласен за султан во Реј.

Во јануари 1093 година дошло до судир меѓу силите на Беркјарук и поддржувачите на Махмуд. Беркјарук излегол како победник, а Таџ ал-Мулк бил заробен и набргу потоа погубен. Во меѓувреме, Теркен-хатун се обидела да привлече нови сојузници против Беркјарук. Таа починала во 1094 година, а нејзиниот син Махмуд починал кратко потоа.

Најсериозната закана во овој период дошла од Беркјаруковиот вујко Туташ I, кој владеел со Сирија и истакнал сопствено право на селџучкиот престол. Туташ навлегол во западен Иран и го зазел Реј, но во февруари 1095 година бил поразен и загинал во битка против силите на Беркјарук. Со тоа Беркјарук ја зацврстил својата власт во западен Иран и Ирак и бил признат како султан од абасидскиот калиф ал-Мустазхир.

Владеење

По ликвидацијата на главните претенденти во западните области, Беркјарук се соочил со проблемот на повторно воспоставување на селџучката власт во источните провинции. Во Хорасан, неговиот роднина Аргун Арслан воспоставил сопствена власт. Беркјарук прво испратил воена експедиција против него, а во 1097 година го испратил својот полубрат Ахмед Санџар. Пред Санџар да преземе воена акција, Аргун Арслан бил убиен од еден од своите гулами. Потоа Беркјарук го поставил Санџар за малик на Хорасан, со што источниот дел на селџучката држава добил значаен степен на автономија под неговата власт.

Беркјарук подоцна навлегол уште подалеку на исток и стигнал до Термез, каде што ја потврдил власта на Караханидите Сулејман-тегин и Махмуд-тегин во Трансоксијана. Во Хорезам го поставил Кутб ад-Дин Мухамед за управител. Со неговото назначување започнала политичката линија на хорезамшаховската династија Ануштегиниди, која подоцна ќе прерасне во една од најзначајните сили во Централна Азија.

Сепак, Беркјарук не успеал трајно да ја обедини источната и западната половина на царството под непосредна власт. По неговото заминување од Хорасан избувнале нови немири, а неговото име постепено исчезнало од кованиците во Нишапур. Ова сведочи за постепеното слабеење на неговата непосредна власт во источните области.

Судир со Мухамед Тапар

Најдолготрајниот конфликт во времето на Беркјарук бил оној со неговиот полубрат Мухамед I Тапар. Борбата започнала во 1098 или 1099 година, кога Мухамед, со поддршка на дел од селџучката аристократија и семејството на Низам ал-Мулк, се побунил против Беркјарук. Значајна улога во неговиот табор имал Мујајид ал-Мулк, син на Низам ал-Мулк, кој претходно бил во служба на Беркјарук, но потоа станал везир на Мухамед.

Мухамед воспоставил база во Ганџа во Арран, а во текот на конфликтот успеал да го заземе Реј. Војната траела околу пет години и се водела со променлив успех. Багдад повеќепати преминувал од раце во раце, додека Мухамед добил поддршка и од Санџар. И покрај тоа, ниту една страна не успеала брзо да извојува конечна победа.

До 1104 година финансиските и воените ресурси на Беркјарук биле значително исцрпени, поради што бил принуден да преговара за мир. Постигнатата спогодба го поделила фактичкото влијание меѓу двајцата браќа. Мухамед бил признат како владетел на јужен Ирак, северен Иран, Дијар Бакр, Мосул и Сирија, додека Беркјарук ја задржал власта над останатиот дел од Иран и Багдад. Сепак, спогодбата не ја одразувала целосно сложената политичка состојба и реалната распределба на моќта меѓу нив.

Во овој период единството на Големото Селџучко Царство веќе било значително ослабено. Наместо единствена политичка власт, во различни области се зацврстиле регионални владетели, атабези и други воени и административни центри. Според Босворт, владеењето на Беркјарук претставува почетна фаза во процесот на слабеење на селџучкото единство и појавата на туркменски атабегати и кнежевства од Керман до Анадолија и Сирија.

Смрт и наследство

Во 1105 година Беркјарук тргнал кон Исфахан, но починал во близина на Боруџерд, на возраст од околу 25 години. Како негов наследник накратко бил прогласен неговиот малолетен син Малик-шах II. Набргу потоа Мухамед Тапар го презел Багдад и го отстранил Малик-шах II, со што ја прекинал неговата краткотрајна власт.

Владеењето на Беркјарук се одвивало во пресвртниот период непосредно по смртта на Малик-шах I. Иако Беркјарук успеал да ја задржи султанската титула и да ја зачува селџучката власт во значителен дел од Иран и Ирак, долготрајните династички војни придонеле за трајно слабеење на централната власт. Во следните децении Големото Селџучко Царство продолжило да постои, но неговите различни делови сè повеќе биле управувани од полунезависни владетели и регионални династии.

Наводи

Литература

Категорија:Селџуци