Фатимидите биле исмаилитска шиитска династија која владеела со голем дел од Северна Африка, а подоцна со Египет и делови од Левантот од 909 до 1171 година. Тие основале сопствен калифат во спротивставување на абасидскиот калифат во Багдад, претставувајќи го својот имам-калиф како легитимен духовен и политички водач на муслиманската заедница. Фатимидите го добиле своето име по Фатима, ќерката на Мухамед и сопруга на Али ибн Аби Талиб, а своето потекло го поврзувале со нејзиниот род преку Исмаил ибн Џафар.
Потекло и создавање на калифатот Потеклото на Фатимидите е поврзано со раниот исмаилитски мисионерски процес, познат како дава („повик“), кој во текот на 9 век се проширил во различни области на исламскиот свет. Исмаилитските мисионери дејствувале во Ирак, Иран, Јемен и Северна Африка, каде што постепено создале мрежа на приврзаници. Во 899 година дошло до значаен раскол во исмаилитското движење, откако Абд Алах ал-Махди го презел неговото раководство и започнал да го истакнува своето имамско потекло.
Во Северна Африка, исмаилитската мисија стекнала особено силна поддршка меѓу Кутамските Бербери. Мисионерот Абу Абд Алах аш-Шии изградил воена и политичка база меѓу Кутамите и започнал борба против аглабидските владетели, кои номинално ја претставувале абасидската власт во Ифрикија. Во 909 година Аглабидите биле соборени, по што Абд Алах ал-Махди бил прогласен за калиф. Со неговото влегување во Раqqада во јануари 910 година започнало фактичкото владеење на Фатимидите во Ифрикија.
Фатимидскиот калифат од самиот почеток имал универзални претензии. Фатимидите не се сметале само за владетели на една северноафриканска држава, туку за легитимни имами и калифи чија власт требало да ја замени абасидската. Затоа нивното политичко ширење било придружено со ширење на исмаилитската дава.
Фатимидите во Северна Африка Раните Фатимиди се соочиле со значителни тешкотии при консолидирањето на својата власт во Ифрикија. Дел од берберското население останало непријателски настроено кон новиот режим, додека сунитските жители на градовите, особено оние поврзани со маликитската правна традиција, се спротивставувале на исмаилитската власт. Фатимидите истовремено морале да се справуваат со бунтови и со политичката конкуренција на други регионални сили.
Во текот на 10 век Фатимидите постепено ја зацврстиле својата власт во Северна Африка. За време на ал-Мансур би-Наср Алах била основана ал-Мансурија, нова престолнина во близина на Кајраван. Во периодот на неговиот наследник ал-Муиз ли-Дин Алах фатимидската држава започнала голема експанзија, која довела до преселување на центарот на државата во Египет.
Освојувањето на Египет и основањето на Каиро Најзначајниот пресврт во историјата на Фатимидите се случил во времето на четвртиот имам-калиф ал-Муиз ли-Дин Алах. Во 969 година фатимидската војска, предводена од генералот Џаухар ас-Сикили, го освоила Египет. Освојувањето било релативно брзо и овозможило Фатимидите да воспостават трајна база во долината на Нил.
По освојувањето Џаухар започнал со изградбата на нов престолнички град северно од Фустат. Градот бил наречен ал-Кахира („Победоносниот“) и станал политички и административен центар на Фатимидската држава. Во 973 година ал-Муиз го пренел својот двор од Ифрикија во Египет. Од тој момент Египет станал средиште на фатимидската држава, а Каиро нејзина престолнина.
Со освојувањето на Египет Фатимидите добиле далеку поголеми економски и стратешки можности. Египет бил земјоделски богат регион зависен од годишниот циклус на Нил, а неговата положба овозможувала контрола на важни трговски врски меѓу Средоземјето, Црвеното Море и Индискиот Океан.
Фатимидската држава Во средиштето на политичкиот систем се наоѓал имамот-калиф. Фатимидите го поврзувале политичкиот авторитет со имаматот и сметале дека нивниот калиф поседува посебен религиозен авторитет како наследник на Али и Фатима. Со тоа нивниот систем претставувал директен предизвик не само за политичката власт на Абасидите, туку и за нивниот сунитски религиозен авторитет.
Фатимидската администрација се развила особено во Египет. Во неа биле комбинирани институции наследени од претходните египетски режими со нови структури поврзани со фатимидската држава и исмаилитската мисија. Државата имала сложен дворски и бирократски апарат, а воената сила била составена од различни етнички и регионални групи. Со текот на времето, ривалствата меѓу различните воени групи станале еден од факторите што придонеле за политичката нестабилност во доцниот период.
Територијална експанзија По воспоставувањето на својата власт во Египет, Фатимидите продолжиле со ширење кон источниот Медитеран. Нивната власт во различни периоди опфаќала делови од Либија, Тунис, Алжир, Египет, Палестина и Сирија, додека нивното влијание се проширувало и кон Хиџазот и Јемен. Фатимидите истовремено се натпреварувале со други муслимански династии, меѓу кои Абасидите и регионалните владетели во Сирија и Месопотамија.
Во 10 и почетокот на 11 век Фатимидите претставувале една од главните политички сили во источниот Медитеран. Нивниот калифат бил еден од трите големи калифати во исламскиот свет, покрај Абасидскиот калифат и калифатот на Омејадите во Кордоба.
Исмаилизмот и културниот развој Исмаилитската доктрина претставувала важен елемент на фатимидската држава. Фатимидите ја поддржувале дава и испраќале мисионери во различни делови на исламскиот свет. Во периодот на нивното владеење исмаилитската теологија, филозофија и литература доживеале значаен развој.
Каиро станал еден од најважните центри на исламското образование. Во 970-тите години била основана џамијата Ал-Азхар, која постепено се развила во значаен центар на верско образование. Во фатимидскиот период во Каиро се развиле и библиотеки, дворски скриптории и институции поврзани со исмаилитската наука и мисија.
Фатимидската култура се одликувала и со развој на архитектурата, декоративните уметности и трговијата. Архитектонското наследство од овој период е особено видливо во историскиот Каиро, каде што се зачувани повеќе градби од фатимидскиот период.
Слабеење и политичка нестабилност По релативно силниот период на раните владетели, фатимидската држава постепено се соочила со внатрешни проблеми. Особено сериозни биле ривалствата меѓу воените фракции, финансиските тешкотии, политичките борби во дворот и слабеењето на централната власт.
Долгото владеење на ал-Мустансир Билах (1036–1094) било обележано со сериозни кризи. Египет бил погоден од глад и економски нарушувања, додека војничките фракции се бореле за контрола над државата. Во текот на 11 век Фатимидите истовремено изгубиле дел од своите територии во Северна Африка и Левантот, а нивната власт во Сирија станала сè понестабилна.
Дополнителен удар претставувале појавата на нови турски сили во Сирија и Палестина и промената на политичката рамнотежа на Блискиот Исток. Во втората половина на 11 век Фатимидите сè потешко ја одржувале својата власт над источните провинции.
Фатимидите и крстоносните војни До крајот на 11 век фатимидската држава била значително ослабена. Во 1097–1099 година започнала Прва крстоносна војна, при што крстоносците ги освоиле делови од Левантот и го основале Ерусалимското Кралство. Фатимидите во 1098 година повторно го презеле Ерусалим од Селџуците, но веќе во јули 1099 година градот бил освоен од крстоносците.
По Првата крстоносна војна, Фатимидите продолжиле да се натпреваруваат со крстоносните држави за контрола над Палестина и крајбрежните области. Меѓутоа, нивната воена и политичка слабост им отежнувала да воспостават трајна контрола над регионот.
Во Египет во текот на 12 век продолжиле борбите меѓу различни дворски и воени фракции. Слабеењето на централната власт создало можност за интервенција на надворешни сили, особено од Сирија.
Последниот период и крајот на калифатот Во средината на 12 век Фатимидската држава била вклучена во борбите меѓу Зенгидите, крстоносните држави и локалните сили во Египет. Сирискиот владетел Нур ад-Дин настојувал да воспостави контрола над Египет, а во овие настани значајна улога имал неговиот воен командант Ширкух. По смртта на Ширкух во 1169 година, неговиот внук Саладин станал главен претставник на зенгидската власт во Египет.
Саладин постепено ја ограничил политичката и институционалната автономија на Фатимидите. Во 1171 година, по смртта на последниот фатимидски калиф ал-Адид, тој го укинал фатимидскиот калифат и ја обновил сунитската петочна молитва во име на абасидскиот калиф во Багдад. Со тоа завршило фатимидското владеење, кое траело повеќе од два и пол века.
Наследство Фатимидите оставиле трајно наследство во историјата на Северна Африка, Египет и источниот Медитеран. Нивното владеење го претворило Каиро во еден од главните политички, економски и културни центри на исламскиот свет. Освојувањето на Египет и основањето на Каиро претставувале најзначајниот геополитички успех на династијата.
Фатимидскиот период исто така бил од особено значење за развојот на исмаилитската мисла и институции. Фатимидската дава создала мрежа која продолжила да постои и по исчезнувањето на самата држава, а фатимидското културно и архитектонско наследство останало важен дел од историјата на Каиро и Египет.
Наводи
Категорија:Шиитски династии