Rozdwojony w sobie – powieść historyczno-autobiograficzna Teodora Parnickiego wydana w 1983 roku.
O książce Powieść ukazała się staraniem Instytutu Wydawniczego „Pax” w 1983 roku w nakładzie 10 tys. egzemplarzy. Tytuł stanowi cytat z sonetu Mikołaja Sępa Szarzyńskiego O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem.
Powieść dialogowana Powieść ma strukturę dialogową, przywodzącą na myśl platońskie dialogi lub Rozmowy zmarłych Lukiana z Samosat, zwłaszcza te drugie, których bohaterowie, cienie z Hadesu, podobnie jak bohaterowie Parnickiego, dysponują rozległą wiedzą, przekraczającą granice czasu i przestrzeni. W Rozdwojonym w sobie rozmówcami są Teodor Parnicki i powołany do życia na wpół historyczny, na wpół dotworzony, dwunastoletni wnuk Sygyberta, prawnuk Chlotara, praprawnuk Chlodwiga – Atanagild. Nie może on przejąć korony francuskiej, bo Merowingiem jest tylko w linii żeńskiej. Po mieczu pochodzi z krwi królów wizygockich, lecz korona i tu również jest mu niedostępna. Jest typowym bohaterem Parnickiego – mieszaniec wyzuty z korony, wygnany z rodzinnej ziemi, wieczny wędrowiec, bohater nigdy nie wyjaśnionych przez historyków zdarzeń, autor dzieł apokryficznych, duch myśli opozycyjnej, pojawiający się pod różnymi imionami w różnych krajach. Mógłby się zjawić nawet wśród Słowian jako Samon, jeśli autor łaskawie jego życie wydłuży. Ale nie musi. Jest wolny.
Toczący się w powieści dialog nie dotyczy tylko ewentualnych losów Atanagilda. Jest to dialog o wszystkim: o granicach swobody pisarza historycznego, o metodologii historii, innych pisarzach, dokumentach i legendzie. Przede wszystkim jest jednak Rozdwojony w sobie brawurowym popisem zmagania się fantazji z logiką. Tym razem gra ukazana jest w stanie czystym, bez pośrednictwa materii historycznej. Autor, jak to czynił w wielu wcześniejszych powieściach próbuje rozszyfrować własny warsztat twórczy i go skomentować. Powieść tworzą w dialogu pisarz, który podpisuje się pod tekstem i rozmawiająca z nimi postać historyczna. Literaturę tworzą bowiem również, ci którzy są przez nią portretowani.
Rozdwojony w sobie Tytułowe rozdwojenie nie dotyczy dialogu autora z postacią z jego powieści, lecz przebiega przez samego autora, który jest i nadającym reguły komunikacji literackiej, i konkretnym pisarzem z jego własną historią osobistą, która w utworze ulega przetworzeniu, wreszcie pisarzem i czytelnikiem swoich książek, ich komentatorem. Wszystko to sprawia, że lektura powieści jest niezwykle wymagająca. Parnicki przewidując że jego utwór czeka niełatwy los, próbuje się bronić. Wyprzedza i odpiera ataki krytyków dawnych, obecnych i przyszłych. Dyskutuje z psycho- i socjogenetyzmem, strukturalizmem, mitografią, psychoanalizą i wieloma innymi prądami intelektualnymi.
Można sądy pojawiające się w powieści uznać za fikcyjne poglądy fikcyjnych osób. Wypowiadają je jednak postaci mocno realne: historyczny Atanagild, trochę tylko dotworzony i rzeczywisty autor. Istnieje wprawdzie jeszcze jakiś zewnętrzny autor, który zapisuje toczącą się rozmowę, a jeszcze inny, podrwiwa z dwóch pozostałych, podpatruje co robią, komentuje, w przerwach między rozdziałami podsuwa odpowiednie teksty, opracowania, dokumenty, przywołuje nazwiska licznych postaci historycznych. Drugi z nich stylizuje mowę pierwszego i Atanagilda, tak by przypominała składnię łacińską (bo tylko w takim języku można się porozumieć z Franko-Wizygotem). To on – przewrotny, a jednak panujący nad każdym słowem – wtrąca liczne zwroty rosyjskie, niemieckie, hiszpańskie i angielskie, przypominając tym samym o trwających wiele lat wędrówkach autora po miastach i kontynentach.
Romantyczny historyzm Pisarstwo Parnickiego powraca do romantycznego marzenia o historii wewnętrznej, którą można nosić w sobie jako antidotum przeciw niewystarczalności historii oficjalnej. W takiej historii może się zmieścić człowiek żywy, złożony, zmieniający się i świadomy siebie. Nie będzie aktorem grającym bezwiednie swą mała rolkę w wielkim spektaklu świata. Parnicki wypowiada wojnę wszystkim narzuconym człowiekowi rolom w historii oraz sformalizowanemu językowi poznawania rzeczywistości minionej i obecnej. I żywi wiarę, że zwycięży.
Uwagi
Przypisy . . .
Bibliografia
Kategoria:Twórczość Teodora Parnickiego Kategoria:Polskie powieści historyczne Kategoria:Powieści z 1983