Żółw skórzasty (Dermochelys coriacea) – gatunek zauropsyda, gada z podrzędu żółwi skrytoszyjnych, jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rodziny żółwi skórzastych (Dermochelyidae). Jest największym współcześnie żyjącym żółwiem oraz jednym z największych i najcięższych współcześnie żyjących gadów (większe rozmiary od niego osiągają tylko niektóre krokodyle). Jest bezzębny, ale ma zębopodobne struktury na szczęce i w gardle. Nie posiada pazurów na obu parach przypominających wiosła kończyn. Cały grzbiet żółwia jest czarny lub ciemnoszary z licznymi jasnymi plamkami, a ponadto u dorosłych stwierdza się różową plamę na głowie.
Zasięg występowania tego żółwia jest największy wśród wszystkich gadów żyjących obecnie na Ziemi. Występuje on niemal we wszystkich tropikalnych, umiarkowanych, a także subarktycznych wodach oceanów. Nie ma szczęk zaadaptowanych do spożywania twardoskorupowych organizmów, tak jak inne żółwie morskie, ale za to jego szczęki przystosowane są do łapania śliskich zwierząt. Wśród ofiar znajdywane są meduzy, osłonice (salpy, iskrzyłudy), ryby, pelagiczne skorupiaki, jeżowce, głowonogi, ślimaki, czasem przypadkowo spożywane są wodorosty. Drapieżnictwo dotyka wszystkie stadia życia, ale najsilniej młodych. Żółwiowi skórzastemu towarzyszą ryby.
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje globalną populację żółwia skórzastego za gatunek narażony (VU – Vulnerable). Przyłów (w sieciach rybackich tj. zastawionych sieciach skrzelowych oraz sieciach dryfujących), odławianie zwierząt na mięso czy rozwój stref przybrzeżnych są największymi zagrożeniami, które dotykają wszystkie subpopulacje.
Genetyka Globalna populacja żółwia skórzastego liczy 27 haplotypów, a różnice genetyczne w obrębie gatunku są niewielkie (h = 0,43).
Morfologia lewo|mały|Młody żółwik lewo|mały|Dorosły osobnik na plaży Gatunek ten jest nie tylko największym żółwiem morskim, ale również jednym z największych obecnie żyjących gadów na Ziemi, ustępując tylko niektórym krokodylom. Pewne jego cechy są nietypowe w porównaniu z innymi żółwiami. Karapaks dorosłego żółwia skórzastego osiąga 1–2 metry długości. Z reguły samice mierzą 130–165 cm długości i ważą 260–500 kg, zaś samce mogą ważyć do 916 kg. Rekord długości mierzonej wzdłuż grzbietu karapaksu (curved carapace length – CCL) wynosi 213 cm – tyle mierzył martwy osobnik wyrzucony przez morze na plażę w Pakistanie we wrześniu 1988 roku. Najcięższy znany okaz („żółw z Harlech”) ważył 916 kg, został martwy wyrzucony przez morze na walijską plażę również we wrześniu 1988 roku, po tym jak wcześniej zaplątał się w osprzęt rybacki. Prawdopodobnie jednak był to osobnik anomalny lub błędnie zważony, długość jego karapaksu (CCL) wynosiła bowiem tylko 159 cm. Najcięższy oprócz niego znany żółw skórzasty ważył około 700 kg, morze wyrzuciło go w 2017 roku na plażę w mieście Calella w Hiszpanii. Najczęściej spotyka się osobniki o masie ciała 350 do 400 kg.
Żółwie skórzaste mają podobną budowę co żółwie morskie – mają duże, spłaszczone, okrągłe ciało z dwiema parami bardzo dużych płetw i krótkim ogonem. Podobnie jak u innych morskich żółwi, przednie płetwiaste kończyny żółwia skórzastego są specjalnie przystosowane do pływania w otwartym oceanie, przypominając wiosła. Na obu parach kończyn brak pazurów. Płetwy tego żółwia są największe pośród wszystkich żyjących żółwi. Rozpiętość przednich płetw może dochodzić do 3 metrów. Jako jedyny współczesny przedstawiciel swej rodziny żółw skórzasty posiada kilka cech odróżniających go od wszystkich innych żółwi. Najbardziej zauważalną z nich jest brak kostnego karapaksu – zamiast tarczek pancerz żółwia skórzastego pokryty jest grubą skórą z osadzonymi płatami kości (osteodermy zakryte przez miękką skórę). Pojedyncza osteoderma składa się z kostnych płytek, które są złączone włóknami kolagenowymi (skorupa u innych żółwi stworzona jest z keratyny); struktura skorupy żółwia skórzastego umożliwia ciału lepsze kurczenie się, niż ma to miejsce u żółwi twardoskorupowych, i nurkowanie na głębokości powyżej 1000 metrów. Z karapaksu wystaje siedem wzniesień (kilów) biegnących przez całą długość pancerza, z kolei na spodzie ciała kilów jest 5. Karapaks łączy się z kręgami i żebrami. W paszczy tego żółwia można znaleźć zębopodobne struktury – guzki na szczęce i pappilae w gardle, jak i przełyku (przypominające kolce), które są przystosowaniem do diety, składającej się z jamochłonów; dodatkowo żółwie skórzaste są odporne m.in. na toksyny produkowane przez żeglarza portugalskiego. Pappilae utworzone są z tkanki chrzęstnej i najprawdopodobniej zapobiegają byciu poparzonym przez ofiarę. Na szczęce znajdują się 2 zębopodobne wzniesienia. Drugie podniebienie tworzą kość lemieszowa oraz kości podniebienne. D. coriacea żerują w wodach zimniejszych niż inne żółwie morskie; mają sieć naczyń krwionośnych, która działa jak przeciwprądowy wymiennik ciepła, posiadają też grubą warstwę izolacyjną tłuszczów pod skórą i są w stanie utrzymać temperaturę ciała znacznie wyższą niż ich otoczenie.
Cały grzbiet żółwia jest czarny lub ciemnoszary z licznymi jasnymi plamkami, a ponadto u dorosłych stwierdza się różową plamę na głowie. Jednakże, źródła nie są w tej kwestii zgodne: specjaliści FAO twierdzą, że różowa plama tyczy się tylko samic. Jego plastron jest koloru od białawego do czarnego. Młode żółwiki są w głównej mierze czarne, z białymi krawędziami płetw oraz kilów, a ich ciała oraz pancerze pokrywają wielokątne łuski; białe znaczenia na karapaksie i płetwach są w rzeczywistości łuskami, które wkrótce odpadają. Dymorfizm płciowy objawia się w długości ogona, który jest dłuższy u samców i sięga za tylne płetwy, a ponadto osobniki płci męskiej są węższe i mają bardziej spłaszczone ciało. Taksonomia Gatunek ten opisał w 1761 roku włoski przyrodnik Domenico Vandelli, nadając mu nazwę Testudo coriacea. Autor jako miejsce typowe wskazał Mari mediterraneo, Adriatico varius (= Morze Śródziemne i Adriatyckie), co zostało ograniczone przez Smitha oraz Taylora w 1950 roku do włoskiego Palermo. W 1980 roku zidentyfikowano holotyp, który istnieje pod sygnaturą MZP (czasami podaje się sygnaturę ZMUP = muzeum zoologiczne Instytutu Zoologii Uniwersytetu Padewskiego, Włochy). W 1816 roku Henri Marie Ducrotay de Blainville wykreował rodzaj Dermochelys dla tego gada.
Przez wiele lat za autora nazwy Testudo coriacea uznawano Karola Linneusza, który opisał tego żółwia w 1766 roku w 12. wydaniu Systema Naturae. Linneusz sam jako autora nazwy wymienił Vandellego, jednak problem wynikł z tego, że w publikacji włoskiego autora nazwa Testudo coriacea nie pada bezpośrednio – autor w tekście opisu użył jej jedynie w formie odmienionej przez przypadki. W 1986 roku Smith i Rhodin wykazali, że nazewnictwo Vandellego spełnia wymagania opublikowanego w 1985 roku trzeciego, zmodyfikowanego wydania Międzynarodowego kodeksu nomenklatury zoologicznej.
Niektórzy autorzy wyróżniają 2 podgatunki żółwia skórzastego: nominatywny D. c. coriacea (występujący w Atlantyku) oraz D. c. schlegelii (spotykany w Indo-Pacyfiku), za czym przemawiają odmienne zasięgi występowania, a także różnice w ubarwieniu i wielkości. Podgatunek schlegelii ukuł Samuel Garman w 1884 roku. Garman nie opublikował formalnej diagnozy tego taksonu, oparł się on na pracy Coenraada Jacoba Temmincka oraz Hermanna Schlegla Fauna Japonica. Obecnie liczni autorzy nie uznają tego podtaksonu. Jest to spowodowane tym, że przykładowo liczba plamek pokrywających ciało zwierząt z obu regionów może być zmienna, podobnie jak średnia długość pancerza. Natomiast IUCN mówi o istnieniu 7 subpopulacji w obrębie jednej populacji, które różnią się zasięgiem występowania, liczbą osobników i swymi trendami, posiadają one odmienne statusy zagrożenia.
D. coriacea to jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel żółwi skórzastych (Dermochelyidae). Edward Drinker Cope wykreował w 1870 roku podrząd Athecae dla żółwia skórzastego w obrębie rzędu żółwi, co zostało przez niektórych współczesnych autorów zaakceptowane; inni badacze uznają ten takson za nadrodzinę w obrębie żółwi skrytoszyjnych (Cryptodira).
Nazwa rodzajowa (rodzaj żeński) pochodzi od słów derma – skóra – oraz chelys – żółw, zaś epitet gatunkowy coriacea oznacza „ze skóry” (w rozumieniu surowca).
Występowanie mały|Dorosły okaz z KostarykiZasięg występowania tego żółwia jest największy wśród wszystkich gadów żyjących obecnie na Ziemi. Występuje on niemal we wszystkich tropikalnych, umiarkowanych, a nawet subarktycznych wodach oceanów oraz (bardzo rzadko) w Morzu Śródziemnym. Spotyka się go również w wodach o niższej temperaturze w okolicach Nowej Fundlandii, Islandii, Norwegii i Alaski. W czasie gniazdowania D. coriacea był odnajdywany na wybrzeżach Gujany Francuskiej, Surinamu, Gujany, Kostaryki, Amerykańskich Wysp Dziewiczych, Trynidadu, Gabonu, Andamanów, Nikobarów, Tajlandii oraz Nowej Gwinei, a jedno stwierdzenie gniazdowania obejmuje Karolinę Północną.
Jeden okaz znaleziono na Bałtyku – w 1966 roku został przypadkowo schwytany w więcierz zastawiony przez rybaków z Rostocku. Osobnik ten miał długość całkowitą 215 cm i ważył 450 kg. Okaz został przewieziony do , gdzie jednak wkrótce zdechł.
Nie jest znany żaden materiał kopalny tego gatunku. Jest to spowodowane tym, że miękka skorupa nie zachowuje się w materiale kopalnym.
Ekologia i zachowanie lewo|mały|Moment wynurzenia Całe życie żółwie skórzaste spędzają w morzu (są pelagiczne), jedynie samice na krótki czas wychodzą na ląd w celu złożenia jaj. Są to silnie wędrowne stworzenia, potrafią przepłynąć odległość od 6000 do 12 000 km rocznie między swymi terenami żerowania i gniazdowania. Są samotnikami. Nurkują na głębokość do 4000 stóp (odnaleziono ten gatunek na głębokości 1230 m, a nawet potrafi on nurkować do 1300 m, daleko poza strefę eufotyczną) – jest to głębiej niż większość ssaków morskich. Jednakże 95% zanurzeń trwa do 20 minut i żółwie nurkują poniżej 200 metrów głębokości.
Żółw skórzasty nie ma szczęk zaadaptowanych do spożywania twardoskorupowych organizmów, tak jak inne żółwie morskie, ale za to jego szczęki przystosowane są do łapania śliskich zwierząt (przykładowo mają ostre krawędzie). W skład diety wchodzą głównie meduzy oraz osłonice, pelagiczne skorupiaki (Libinia, Hyperia) bądź młode ryby (Trachurus, Urophycis), głowonogi, jeżowce i ślimaki, inni autorzy wspominają też o konsumpcji żebropławów; wodorosty natomiast są czasami przypadkowo spożywane. Według IUCN głównym składnikiem pożywienia są meduzy, rurkopławy i salpy, natomiast Eckert & Grobois w pracy z 2001 wymieniają również sprzągle z rzędu Pyrosomida. Dieta młodych nie została poznana, ale prawdopodobnie przypomina tą opisywaną u osobników dorosłych. Na Trynidadzie i Tobago rybacy na północnym wybrzeżu podawali, że widywali żółwie skórzaste w bliskim sąsiedztwie meduz, co sugeruje odżywianie się tych gadów w okresie rozrodczym. Niektórzy twierdzą natomiast, że ciężarne osobniki nie odżywiają się w pobliżu obszarów gniazdowania, a zachowują energię potrzebną na rozród. Eckert wspomina także, że jedna samica koczowała w odległości 30 km od brzegu, prawdopodobnie dlatego, że meduzy w tamtym rejonie były powszechnie dostępnymi zdobyczami.
Podobnie jak na innych żółwiach morskich, na żółwiu skórzastym w regionie południowo-zachodniego Oceanu Atlantyckiego osiadają ryby z gatunków Echeneis naucrates oraz Remora remora – zachowanie to było interpretowane jako przykład forezji i uchodzi ono za rzadkie w tym rejonie oceanu. W Zatoce Korynckiej żółwiowi skórzastemu (który był tam obserwowany w 2015 roku) towarzyszyło 12 przynawków retmanów (inaczej ryba-pilot; Naucrates ductor), a w bliskim sąsiedztwie zaobserwowano również meduzy Cotylorhiza tuberculata.