Kopalnia Węgla Kamiennego „Katowice”

Kopalnia Węgla Kamiennego „Katowice” – kopalnia węgla kamiennego w Katowicach, funkcjonująca w latach 1823–1999 na terenie dzielnicy Bogucice.

Powstała z inicjatywy rotmistrza Ignatzego Ferdinanda von Beyma. Początkowo nosiła nazwę „Ferdinand”, spolszczoną w 1922 roku na „Ferdynand”; nazwę „Katowice” nadano w 1936 roku po włączeniu w skład Wspólnoty Interesów Górniczo-Hutniczych. 1 lipca 1996 roku kopalnię połączono z kopalnią „Kleofas”, tworząc Kopalnię Węgla Kamiennego „Katowice-Kleofas”. Po jej likwidacji, na terenach pokopalnianych kopalni „Katowice” powstała Strefa Kultury, w której wzniesiono siedzibę Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach, gmach Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz Międzynarodowe Centrum Kongresowe w Katowicach.

Historia Lata 1823–1922 mały|lewo|Zdjęcie z około 1872 roku z publikacji Album von Kattowitz; w tle zabudowa kopalni „Ferdinand” (późn. „Katowice”)

Kopalnia „Katowice” została założona w 1823 roku w Bogucicach (późniejsza część Katowic), w okresie szybkiego rozwoju przemysłu cynkowego, a wraz z tym silnego wzrostu popytu na węgiel. Nadanie uzyskała w Brzegu 3 maja, potwierdzone w Berlinie 21 maja 1823 roku. Wniosek o jej nadanie w Górnośląskim Urzędzie Górniczym w Tarnowskich Górach złożył 8 sierpnia 1822 roku rotmistrz i faktor solny Ignatz Ferdinand von Beym. Nowy zakład otrzymał nazwę „Ferdinand”, pochodzącą od jego imienia.

Kopalnia należała do gwarectwa utworzonego 14 października 1823 roku. Najwięcej kuksów na zasadzie prawa współwłasności miał ordynat mysłowicki Stanisław Mieroszewski (61 kuksów), Ignatz Ferdinand von Beym posiadał 20 kuksów, a tarnogórski kupiec Izaak Freund 29 kuksów. Ponadto 12 kuksów miał budowniczy kopalni Wilhelm Wedding z Katowic, a 4 kuksy otrzymała kasa bracka. W 1839 roku kopalnia przeszła w całości na własność Franza i Marii von Winckler – spisano wówczas umowę, na mocy której przejęli od ordynata mysłowickiego Aleksandra Mieroszewskiego posiadłości w graniach ordynacji.

W początkowym okresie działalności kopalni „Ferdinand” głębokość szybów nie przekraczała dwudziestu kilku metrów, urabianie i transport urobku oraz wyciąganie go na powierzchnię odbywało się ręcznie za pomocą kołowrotów, liczba pracowników wynosiła 29–54 osób, a roczne wydobycie wahało się w granicach 4–8 tys. ton węgla kamiennego. Zakład nie rozwijał się wówczas dynamicznie, co spowodowane było spadkiem popytu na węgiel ze względu na panujący wówczas kryzys górnośląskiego przemysłu cynkowego, zapoczątkowany w 1823 roku, czyli w roku otwarcia kopalni „Ferdinand”.

mały|Wieża szybowa szybu „Warszawa II” w październiku 2005 roku

9 sierpnia 1844 roku kopalnię połączono z polem górniczym „Bertram”, położonym na południe i wschód od zakładu. W 1849 roku na szybie „Bruno” zainstalowano pierwszą parową maszynę wyciągową o mocy 4 KM, którą po czterech latach rozebrano i zastąpiono wyciągiem wodnym, czynnym przez kolejne kilka lat w szybie „Gustaw”. W latach 50. XIX wieku wraz ze wzrostem zapotrzebowania na węgiel przystąpiono do budowy nowych szybów – „Nottebohm” (nazwany na cześć Heinricha Moritza Augusta Nottebohma, architekta Katowic) i „Gruschka” (późn. „Gwarek”), które na początku lat 60. XIX wieku osiągnęły głębokość około 100 m. W tym czasie większość wydobycia szła na potrzeb hut cynku.

W 1865 roku rozpoczęto budowę szybu „Mauve” (późn. „Warszawa”), który po czterech latach osiągnął głębokość 200 m. Zainstalowano w nim pompę parową systemu Woolfa o mocy 700 KM. W 1871 roku kopalnia posiadała już 8 maszyn parowych o łącznej mocy 1196 KM. Mechanizacja pozostałych kopalń w rejonie Katowic następowała wówczas nieco wolniej.

W listopadzie 1875 roku na skutek wdarcia się wody ze starych zrobów nastąpiło zatopienie dolnych poziomów wydobywczych, co spowodowało unieruchomienie kopalni aż do czerwca 1877 roku. Po wznowieniu pracy zakład dalej był rozbudowywany. W 1883 roku na poziomie 300 m wprowadzono zmechanizowany przewóz za pomocą liny bez końca przesuwanej przez maszynę parową. W 1886 roku drewniane wozy do transportu urobku zaczęto zastępować bardziej trwałymi, z blachy stalowej.

25 listopada 1885 roku kopalnia „Arthur” wraz z zakładami i polami górniczymi „Belle-Alliance”, „Belle-Alliance II”, „Pfarrfeld” i „Kattowitz” została przyłączona do skonsolidowanej kopalni „Ferdynand” (niem. Consolidierte Ferdinandgrube). Pola te nadano w latach 1838–1884, a po powiększeniu obszaru górniczego kopalnia „Ferdinand” osiągnęła powierzchnię 6473 tys. m². Pole to rozciągało się pod Bogucicami, Koszutką i Katowicami aż do Karbowej, a także sięgało do Załęża, Dębu i Dąbrówki Małej.

W 1887 roku oddano do użytku sortownię i płuczkę o zdolności przeróbczej na poziomie 1500–1750 t na 10 godzin pracy. Zbudowana została przez konstruktora Lühriga.

mały|lewo|Kopalnia „Ferdinand” (późn. „Katowice”) na widokówce wydanej około 1910 roku

Od 1889 roku kopalnia należała do Katowickiej Spółki Akcyjnej dla Górnictwa i Hutnictwa, utworzonej przez Huberta von Tiele-Wincklera. W tym czasie dysponowała ona 16 maszynami parowymi o łącznej mocy 2576 KM. W 1893 roku w szybie „Beniamin” (późn. „Bartosz”) zainstalowano nową maszynę wyciągową o wydajności 200 t/h. Wzniesiono nową sortownię o zdolności przeróbczej do 225 t/h. Kopalnia otrzymała także własną elektrownię, wytwarzającą prąd zmienny o napięciu 500 V. Została ona oddana do użytku w 1896 roku.

W 1900 roku w kopalni na poziomie 300 m zainstalowano pierwszą na Górnym Śląsku pompę odwadniającą z napędem elektrycznym o wydajności 1,5 m³/min, a w kolejnych latach do transportu podziemnego wprowadzono lokomotywy elektryczne, które rozpowszechniły się dopiero po I wojnie światowej. Wybieranie węgla odbywało się na zawał, a w latach 1901–1906 zaczęto stosować podsadzkę hydrauliczną. Piasek podsadzkowy wybierano w pobliżu szybu „Norma” (późn. „Bema”).

Od 19 kwietnia do 15 maja 1913 roku trwał na kopalni strajk, do którego przystąpiła cała załoga kopalni. Miał on na celu uzyskanie ośmiogodzinnego dnia pracy i prawa do używania języka polskiego. Był to pierwszy strajk zorganizowany w kopalni.

Inwestycyjny rozwój kopalni został zahamowany w 1914 roku wraz z wybuchem I wojny światowej. W tym czasie część załogi kopalni powołano do wojska, wskutek czego zmniejszyła się liczba robotników i spadło wydobycie.

Lata 1922–1945 W 1922 roku część Górnego Śląska wraz z terenami kopalni „Ferdinand” została włączona do nowo odrodzonego państwa polskiego, a sama kopalnia została przemianowana na „Ferdynand”. W 1924 roku tereny Bogucic, a wraz z tym kopalnia „Ferdynand”, zostały włączone do Katowic.

Jeszcze w 1922 roku rozpoczęto w Bogucicach budowę nowej kopalni, lecz w sierpniu 1925 roku przerwano tę inwestycję wobec pogorszenia się sytuacji gospodarczej. Szyby tej kopalni były następnie wykorzystywane przez kopalnię „Ferdynand” jako wentylacyjne.

W latach międzywojennych prowadzono dalszą mechanizację prac dołowych, m.in. do odstawy urobku zaczęto stosować przenośniki taśmowe. Wzrosła też moc zainstalowanych w kopalni maszyn parowych – z 7900 KM w 1913 roku do 21 940 KM w 1926 roku. Od 1930 roku dozór kopalni stanowili już w większości Polacy – absolwenci Akademii Górniczo-Hutniczej z Krakowie oraz akademii górniczych z Leoben () i Petersburga.

W 1932 roku, ze względu na trwający wówczas wielki kryzys gospodarczy, zdecydowano o zamknięciu kopalni „Ferdynand”. Została ona ponownie uruchomiona jesienią następnego roku. W 1936 roku kopalnia wraz z Katowicką Spółką Akcyjną dla Górnictwa i Hutnictwa weszła w skład Wspólnoty Interesów Górniczo-Hutniczych. Jeszcze w tym samym roku, 15 września, kopalnia została przemianowana na „Katowice”.

mały|Zdjęcie z czasów II wojny światowej przedstawiające fragment centrum Katowic (na pierwszym tle) oraz Bogucice (w tle), w tym kopalnię „Ferdinand” (późn. „Katowice”)

Kopalnia „Katowice” aż do 1937 roku znajdowała się w trudnej sytuacji ekonomicznej. Wobec braku popytu na węgiel eksploatowano tylko niektóre podkłady, a roczne wydobycie nie przekraczało dwustu kilkudziesięciu tys. ton. Poszczególne grupy górników po przepracowaniu kilku miesięcy otrzymywały bezpłatne urlopy turnusowe. W 1936 roku kierownictwo kopalni zamierzało przedłużyć czas trwania urlopów turnusowych z 1 do 3 miesięcy, co doprowadziło do strajku załogi w dniach 27 i 28 sierpnia i w efekcie do wycofania się z tych planów.

Po zajęciu Katowic przez III Rzeszę w okresie II wojny światowej, w 1939 roku kopalna została wcielona pod komisaryczny zarząd Haupttreuhandstelle Ost, który z kolei przekazał ją niemieckiemu koncernowi Reichswerke Hermann Göring. Koncern ten utworzył przedsiębiorstwo filialne pn. Górnośląski Zarząd Kopalń i Zakładów Rzeszy Hermann Göring z siedzibą w Katowicach, które zarządzało m.in. 20 przejętymi kopalniami węgla kamiennego. Kopalnię „Katowice” przemianowano ponownie na „Ferdinand” (nazwa funkcjonowała do 1945 roku).

Już w pierwszym miesiącu okupacji usunięto z kopalni polski personel kierowniczy i większość personelu nadzorczego, wprowadzając na ich miejsce Niemców. Od 1942 roku w zaczęto zatrudniać w kopalni jeńców wojennych, więźniów i robotników z pozostałych terenów okupowanej Polski. Dla zwiększenia wydobycia przedłużono czas pracy – w 1944 roku wynosił on 11,5 godz. na dobę.

Pod koniec okupacji Niemcy planowali zatopić kopalnię. 24 stycznia 1945 roku założono ładunki wybuchowe w kotłowni, sprężarkach, odwodnieniu głównym oraz w podszybiach poziomu 300 i 500 m. Działająca w konspiracji Rada Komitetu Ochrony Kopalni pod przewodnictwem Zygmunta Żurawskiego w nocy z 24 na 25 stycznia po uprzednim unieszkodliwieniu ładunków przejęła kopalnię we władanie aż do dnia wyzwolenia Katowic z niemieckiej okupacji.

Po 1945 roku mały|lewo|Zabudowa pokopalniana kopalni „Katowice” w kwietniu 2006 roku

Wydobycie węgla w kopalni „Katowice” wznowiono tuż po przejściu frontu. Pierwszy pociąg z węglem kamiennym dla Warszawy odjechał 30 stycznia 1945 roku. Od 1945 roku zakład należał do Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. W latach 1953–1956, wraz z przemianowaniem miasta na Stalinogród, również i kopalnia nosiła tę nazwę. W latach 70. XX wieku pozwolono kopalni „Katowice” na wydobycie węgla kamiennego w filarze ochronnym, pod terenami osiedla I.J. Paderewskiego, co miało negatywne skutki dla infrastruktury miasta i środowiska naturalnego. 4 grudnia 1973 roku odbyła się uroczystość 150-lecia kopalni, w której brali udział m.in. I sekretarz KC PZPR Edward Gierek oraz minister górnictwa i energetyki Jan Mitręga. Rada Państwa nadała natomiast zakładowi Order Sztandaru Pracy I klasy.

mały|Budowa siedziby Muzeum Śląskiego w Katowicach na terenach pokopalnianych kopalni „Katowice” w lipcu 2012 roku

W marcu 1980 roku wprowadzono czterobrygadowy system pracy, do którego zakład nie był przygotowany pod względem organizacyjno-technicznym. Został on zlikwidowany 3 września tego samego roku po podpisaniu porozumień jastrzębskich. We wrześniu tego samego roku powołano NSZZ „Solidarność” KWK „Katowice”, do którego do końca tego samego roku wstąpiło około 80% pracowników kopalni. W 1982 roku kopalnia weszła w skład Zrzeszenia Kopalń Węgla Kamiennego w Katowicach.

W 1993 roku kopalnia „Katowice” weszła w skład Katowickiego Holdingu Węglowego. 26 czerwca 1996 roku kopalnię „Katowice” połączono z kopalnią „Kleofas”, powołując Kopalnię Węgla Kamiennego „Katowice-Kleofas” podzieloną na Ruch I – „Kleofas” i Ruch II – „Katowice”. W tym czasie Ruch II dysponował polem górniczym o powierzchni 8,6 km² i siedmioma szybami, a wydobycie prowadzono na poziomie 530 i 630 m.