Historia komparatystyki prawniczej

Historia komparatystyki prawniczej – obejmuje dzieje komparatystki prawniczej. Gdy potraktujemy tę naukę prawną jako fachową wiedzę, która aspiruje do bycia oddzielną dyscypliną naukową, to nie może pochwalić się ona zbyt intensywnymi dziejami. Jej początki, jako dziedziny specjalistycznej wiedzy i faktów, to początki XX wieku. Można jednak powiedzieć o prapoczątku poszukiwania i odkrywania praw. Dotyczyło ono głównie, w najdawniejszych czasach, praw zwyczajowych i norm religijnych. Działania te datowane są czasy odległe, już nawet w okresie kształtowania się pierwszych śladów człowieczeństwa.

Odległe prapoczątki Domniemywa się, iż już człowiek jaskiniowy uprawiał prymitywną komparatystykę, przy czym dostrzegał zasadnicze podobieństwa między sobą a innymi jaskiniowcami, czy zasadnicze różnice między ludźmi a zwierzętami. Pogląd ten utarł się w europejskiej nauce, choćby w myśli profesora Romana Tokarczyka czy profesor Haliny Janaszek-Ivaničkovej. „Była to komparatystyka tak prymitywna, jak bytowanie pierwotnego człowieka, ale istniała w formie zalążkowej(...)dokonywano pierwszych operacji logicznych polegających na wyodrębnieniu pewnych klas i grup przedmiotów i zestawieniu ich ze sobą w celu uchwycenia różnic i podobieństw”.

Kształtowanie się tej nauki prawnej od czasów prehistorycznych do dziejów obecnych utworzyło jej historię. Jej dorobek stanowił element, szeroko pojmowanej, komparatystyki humanistycznej, jednak najbardziej starła się ona z elementami historycznej wiedzy o państwie, na przykład z historią prawa czy prawem rzymskim. Badanie okresów narodzin i wzrostów tej dziedziny wymagało więc studiowania tych dyscyplin prawoznawstwa, które utrwaliły kształtowanie się komparatystyki.

Warunek, który powinien zostać spełniony, aby narodziła się komparatystyka prawnicza, było powstanie i wyrażenie się myśli ludzkiej, a w dalszej kolejności jej różnorodność i ukierunkowanie się na wszystko, co nowe. Z chwilą, gdy poszczególne grupy społeczne, rasowe, etniczne, polityczne osiągnęły poziom samoświadomości odrębnego rodzaju swych praw, jak również, w tym samym czasie, zmuszone były do ukształtowania i pielęgnowania kontaktów z innymi grupami ludzkimi, które także rządziły się swoimi zasadami, wtedy porównywanie praw stało się faktem. Główną przyczyną takiego obrotu spraw mogły być trudności związane z miejscem osiedlenia, które mogły zmusić poszczególne społeczności do nawiązywania kontaktów handlowych czy spotykania się, z innymi grupami ludzkimi, w celach zbrojnych.

Bezpośrednie kontakty różnych grup ludzkich tworzyły podstawy dostrzegania identyczności, podobieństw, ale i różnić w ich kulturze czy prawach. Od takich uwarunkowań rozpoczęły się także tworzyć granice podziałów prawnych, ale i politycznych, które były związane z aktami sojuszy, neutralności i wrogości. Akty te uwarunkowane są występującym nastrojom – identyczności i podobieństwa mogą skutkować aktami sojuszy i neutralności, zaś różnice – aktami wrogości. Rozwój komparatystyki, zwłaszcza prawniczej, zależny był na ogół od rozwoju stosunków międzygrupowych.

Starożytność Hipoteza, iż formuły komparatystyczne wykorzystywane były w myśli prawnej, społecznej i politycznej czasów starożytności, potwierdzona została dzięki odkrytym przez badaczy śladom archeologicznym. Wśród nich odnaleźć można źródła najwcześniejsze, które odnoszą się do kontaktów między starożytnymi cywilizacjami Egiptu i Mezopotamii. W ich zakres wchodzą, wszelkiego rodzaju, porównawcze opisy podobieństw i różnić, które dotyczyły praw i ustrojów politycznych. Dla wielu ówczesnych myślicieli i praktyków tamtych dziejów porównywanie było wartościowym narzędziem do odkrywania i prezentowania licznych praw i zasad.

Starożytna Grecja, głównie ze względu na szczególną fascynację tamtejszych myślicieli na temat struktur i zagadnień politycznych, była miejscem, w którym znaleźć można kolejne źródła badań porównawczych. Znaczenie porównywania doceniał Platon. W swoich Prawach opisał i porównał prawa greckich miast-państw, po czym dokonał zestawienia tych porównań z wyobrażeniem na temat idealnego ustroju politycznego.

Kolejnym przykładem komparatystyki z zakresu polityki i prawa jest dzieło Arystotelesa – Polityka. Autor zawarł w dziele rezultat badań ustrojów około 158 greckich miast – państw. Według komentatorów dzieła z VI wieku naszej ery, w dziele uwzględniono nawet 250 albo 258 ustrojów prawno-politycznych. Do naszych czasów przetrwała tylko część dotycząca Aten, zatytułowana Ustrój polityczny Aten. Ustrój tej poleis przytoczył nie tylko jako przykład wzorowych badań filozoficznych, ale i obraz oparty na racjonalnych przesłankach komparatystyki polityczno-prawnej. Wśród dziedzictwa starożytności odkryć można chęci porównawczej budowy powszechnego prawa obowiązującego.

Inny grecki myśliciel, Teofrast, również przyczynił się do rozwoju myśli komparatystycznej. W jego dziele, O prawach, a raczej w zachowanym fragmencie jego pracy, utrwalone zostało jego pragnienie odnalezienia zasad praw, które obowiązywały we wszystkich polis, a które to myślenie nawiązywało do słów współczesnych komparatystów. Z jednej strony poszukiwał powiązań, z drugiej zaś wskazywał odmienności i rozbieżności, jak również proponował ich usunięcie. Jego myślenie było dość nowoczesne, przez co znalazł swoich następców. Jednym z nich był Otto von Gierke, który wykorzystał tę metodę do prezentacji prawa krajów niemieckich, a drugim był , który zakreślił charakterystykę prawa pozytywnego kantonów szwajcarskich.

Okres Imperium Rzymskiego nie był sprzyjający do powstania warunków dla stworzenia ambitnych przedsięwzięć z zakresu komparatystyki prawniczej. Prawnicy rzymscy, podobnie jak później angielscy, przekonani byli o niewątpliwej wyższości ich systemu prawnego i politycznego nad innymi systemami prawnymi, dlatego nie poświęcali im większej uwagi. Według rzymskiego twórcy, Cycerona, nierzymskie systemy prawne byłyzawikłane i absurdalne. Bywało, że prawnicy rzymscy sięgali do nierzymskich systemów prawnych, ale tylko dla wykazania ich kuriozalności i niskiego poziomu koncepcyjnego.

Mimo poczucia wyższości prawa rodzimego od pozostałych, w okresie tym powstało znaczące dzieło z zakresu porównywania praw. Tym interesującym przykładem porównywania różnych praw krajowych w epoce Imperium Rzymskiego było, pochodzące z III – IV wieku, Collatio Legum Mosaicarum et Romanorum. Porównano w nim wątki z pism rzymskich prawników z okresu klasycznego z prawem Mojżeszowym. Wśród wielu poglądów na temat tego dzieła na największą uwagę zasługiwał pogląd o charakterze utylitarno-politycznym – wobec dość szybkiej ekspansji chrześcijaństwa na ziemie Imperium, chodziło zapewne o wykazanie zasadniczej niesprzeczności prawa rzymskiego z prawem biblijnym.

Średniowiecze Epoka średniowiecza była czasem szczególnej dwutorowości komparatystyki prawniczej. Na kontynencie europejskim ciągłą popularnością cieszyły się poglądy prawnokomparatystyczne. Wyspy Brytyjskie natomiast to miejsce, gdzie dostrzegalne były pewne odrębności.

W Europie kontynentalnej można było dostrzec, iż umiejętności prawne znajdowały się na dość niskim poziomie. Ponadto prawo kanoniczne i prawo rzymskie cieszyło się taką władzę, iż inne gałęzie prawne nie były w stanie stać się nowym przedmiotem zainteresowania dla uczonych. Skutkiem tego nie powstawały nowe dzieła z zakresu komparatystyki prawniczej. W krajach Europy kontynentalnej, w których systemy polityczne wspierały się na, wspomnianym już, prawie rzymskim, nie widziały potencjalnych możliwości wynikających z możliwości zapoznania się innymi rodzajami prawa świeckiego, w tym studiami porównawczymi. W tamtym czasie utarła się praktyka, która była zgodną ze średniowieczną doktryną podbojów militarnych, iż wodzowie zwycięzców narzucali podbitym narodom prawa własnego kraju – postępowanie to było sprzeczne wobec myśli prawnoporównawczej. Skoro siła orężu była czynnikiem decydującym w kwestii prawnej, to rozważania nad tą materią traktowano jako rzecz zbyteczną.

W przeciwieństwie do kontynentu europejskiego, w Anglii myśl prawnoporównawcza nie była zacofana. Dowodem tego jest działalność , który napisał De Laudibus legum Angliae (1468–1471) oraz The Governence of England. Anglik zawarł w tych dziełach porównanie prawa angielskiego i prawa francuskiego. Nie można było uznać tych utworów jako obiektywnej analizy, gdyż jej głównym celem było ukazanie wyższości prawa angielskiego – common law nad pozostałymi. John Fortescue kierował się, przede wszystkim, intencjami politycznymi, które były dalekie od nauki prawa.

Odrodzenie Epoka odrodzenia to okres, w którym prawnicy interesowali się zagadnieniami związanymi z elegantia iuris. Był to okres wielkiego rozkwitu i poważnych prób badań myśli prawnoporównawczej. Stan ten uwarunkowany był różnymi powodami. Jednym z nich mogła być inspiracja dziełami starożytnych twórców, które skłaniały do porównania ideałów i wartości pochodzących z przeszłości i teraźniejszości. Przez pojawiające się informacje o kolejnych odkryciach geograficznych zainicjowany został jasny sygnał do badania różnorodności wielu społeczności i tworzenia ich życia społecznego, w tym za pomocą prawa. Wszelkie ruchy, które były związane z Reformacją otworzyły myśli ludzkiej możliwości, dzięki czemu nabyli umiejętność swobodnego rozumowania. Zjawiska te miały odzwierciedlenie dla dziejów komparatystyki – odchodzono od zaściankowego europocentryzmu, zachęcano do szacunku dla innych społeczeństw i praw, pokazywały, iż fakt, że coś znamy, wcale nie musi być dobre, a to, czego nie znamy, nie musi być złe. Myślicielem tego okresu chodziło o wszelkie aspekty związane z rozwojem cywilizacyjnym i jego postrzeganiem na ziemiach odkrywanych w kontraście z obrazem znanego lądu Europy.

Okres ten przyniósł długą listę dzieł, które zawierały pewne elementy komparatystyki prawniczej. Były one powiązane z dokonywanymi różnicami na tle prawnym i ustrojowym. W tym okresie na szczególną uwagę zasługiwały prace Samuela Stryka, który działał pod koniec XVII wieku. Dotyczyły porównania prawa rzymskiego z niemieckim prawem prywatnym.

Innym znanym twórcą był Jean Bodin, który w „Rzeczypospolitej” ukazał idee, które ukształtował w oparciu o porównanie zasad ustrojowoprawnych różnych państw. Inny z ówczesnych, Thomas Hobbes, dokonał analizy ustrojów politycznych i systemów prawnych. Odrębnym nurtem, który rozwijał się w tamtym okresie, dotyczył myśli utopijnych. Utopiści porównywali prawa wyimaginowanych ustrojów społecznych, które przeciwstawiali z niedoskonałymi prawami ustrojów rzeczywiście istniejących.

Oświecenie Zainteresowanie prawem natury W myśli prawnej epoki Oświecenia uwidaczniała się nadzwyczajna ciekawość ideami prawa natury. Powodem tej sytuacji mogło być umiejscowienie problematyki człowieka w dziełach ówczesnych twórców, zaś w nich poruszano kwestie związane z naturą ludzką. Jednak, jeśli chodzi o twórców Wieku Oświecenia i Prawa Naturalnego, choćby Christiana Wolffa i , bardzo rzadko poruszali zagadnienia prawa porównawczego, skutkiem czego ich wkład w rozwój prawa porównawczego nie był znikomy. Dla nich prawo naturalne stanowiło intelektualny konstrukt, który miał być wytwarzany przez spekulację a priori, bez odnoszenia się do empirycznie odkrytego materiału, choć obawiano się, czy ich przemyślenia nie przedstawią ukrytego prawo porównawczego.