Сярэдняво́лжскі край — адміністрацыйная адзінка на тэрыторыі РСФСР, якая існавала з 1929 па 1936 год. Адміністрацыйны цэнтр — Самара.

Утвораны ў 1928 годзе з тэрыторый чатырох былых губерняў: Самарскай, Пензенскай, Ульянаўскай і Арэнбургскай як Сярэдняволжская вобласць.

У 1929 годзе Сярэдне-Волжская вобласць ператворана ў Сярэдняволжскі край, які ў 1935 годзе быў перайменаваны ў Куйбышаўскі край. У снежні 1936 года пасля выхаду са складу рэгіёна Мардоўскай АССР край быў ператвораны ў Куйбышаўскую вобласць.

Фізіка-геаграфічнае апісанне

Геаграфічнае становішча Сярэдняволжскі край з плошчай каля 242 тысяч км² займаў цэнтральную частку Волжскага басейна, размяшчаючыся паміж 55°11' і 50°30' пн. ш. і 42°15' і 60°30' у. д. Тэрыторыя ўяўляла сабой моцна выцягнутую з захаду на ўсход паласу даўжынёй прыкладна 1250 км і шырынёй ад 10—12 км да 330 км.

Паўночна-заходняя частка края межавала з Ніжагародскім краем (пазней Горкаўскім) і Чувашскай АССР у яго складзе, на поўначы — з Татарскай АССР, на паўночным усходзе — з Башкірскай АССР, на ўсходзе — з Уральскай, з 1934 года — Чалябінскай вобласцю, на паўднёвым усходзе — з Казахскай АССР, на поўдні — з Ніжневолжскім краем (пазней Саратаўскім), і на захадзе з Цэнтральна-Чарназёмнай (пазней Варонежскай) і Маскоўскай (у 1929 годзе — Цэнтральна-Прамысловай) абласцямі.

Сярэдняволжскі край меў ярка выяўлены шыротны напрамак, прычым мерыдыянальнай воссю служыла Волга, якая дзяліла край на дзве паловы: заходнюю правабярэжную — Прыволжа з плошчай прыкладна 150 тысяч км², і ўсходнюю левабярэжную — Заволжа, з плошчай прыкладна ў 90 тысяч км². У ранніх крыніцах, якія выходзілі неўзабаве пасля стварэння вобласці, паказвалася плошча Прыволжа ў 102 тысячы км² і Заволжа ў 140 тысяч км²). Абедзве зоны даволі моцна адрозніваліся па сваіх фізіка-геаграфічных характарыстыках.

Рэльеф

Прыволжа пераважна размяшчалася на тэрыторыі Прыволжскага ўзвышша, якое спускаецца да Волгі стромкімі абрывістымі схіламі, а на захад палога зніжаецца да Окска-Данской нізіны. Яе асобныя ўчасткі маюць уласныя назвы: Ундорскія, Краменскія, Сенгілееўскія і найбольш вядомыя, Жыгулёўскія горы. На захад, поўнач і паўночны захад ад Прыволжскага ўзвышша вылучаюцца адгор'і грады Волга-Данскога водападзелу, якія ў сваю чаргу служаць водападзеламі паміж Свіягай, Сызранам, Сурой, Мокшай і Вадам. На тэрыторыі мноства балак, яраў і водападзелаў, што стварае моцную перасечанасць мясцовасці.

Рэльеф левабярэжжа значна мякчэйшы, паколькі водападзелы тут практычна не маюць перасячэнняў. Практычна адразу ад Волгі пачыналася паласа вельмі плоскай раўніны, з невысокімі мяккімі водападзеламі — сыртамі, нават найбуйнейшы з якіх — Агульны Сырт, які ўяўляе сабой Волга-Уральскі водападзел, надаваў рэльефу толькі нязначную ўзгорыстасць. Толькі паўночна-ўсходняя частка (і асабліва крайняя ўсходняя частка) левабярэжжа становіцца зноў узгорыстай, а мясцовасць прыкметна перасечанай, што звязана з блізкасцю Уральскіх гор, чые адгор'і і змянялі рэльеф.

Геалогія

Клімат Клімат края быў дастаткова аднародны, бо край быў выцягнуты ў шыротным напрамку. Гэта быў характэрны кантынентальны клімат з халоднай (да 40 °C і нават ніжэй) маласнежнай зімой, кароткай вясной з багатым раставаннем снягоў, гарачым летам (да 40 °C) рэзкімі перападамі тэмператур на працягу сутак. Нарастанне прыкмет кантынентальнасці ішло па лініі ад крайняга паўночнага захаду да крайняга паўднёвага ўсходу: сярэдняя тэмпература ліпеня ў Пензе складала 19 °C (студзеня — −11 °C), у Самары — 21 °C (студзеня— −13 °C), а ў Арэнбургу — 23 °C (студзеня — −16 °C).

Правабярэжжа мела нахіл да поўначы і паўночнага захаду, адсутнасць значных узвышшаў на захадзе і паўночным захадзе рабіла гэты рэгіён даступным для вільготных вятроў з Атлантыкі, пры гэтым Прыволжскае ўзвышша абараняла яго ад гарачых і сухіх вятроў з пустынь і паўпустынь Сярэдняй Азіі. Багацце азёр, рэк і ручаёў і забалочаных нізін таксама змякчала клімат Правабярэжжа, так што, хоць яно практычна цалкам ляжала на поўнач ад 53 паралелі, але сярэдняя гадавая тэмпература вагалася ад +3,5 да +4,5 °C, а гадавая колькасць ападкаў складала ад 400 да 550 мм, толькі ў асобных раёнах сума ападкаў зніжалася да 350 мм.

Цячэнне Волгі дзяліла тэрыторыю края і ў кліматычных адносінах, лінія сярэднегадавых ападкаў у 400 мм праходзіла прыкладна па правым беразе Волгі.

Левабярэжжа мела паступовы схіл у заходнім і паўднёва-заходнім напрамку. Прыволжскае ўзвышша закрывала рэгіён ад вільготных заходніх і паўночна-заходніх вятроў, а прыходу вятроў Сярэдняй Азіі нічога не перашкаджала. У выніку, хоць тэрыторыя рэгіёна і спускалася да 51 паралелі, сярэдняя гадавая тэмпература была ніжэй +3 °C у паўночных і +4 °C у паўднёвых раёнах. Левабярэжжа таксама было больш засушлівым, і ступень увільгатнення зніжалася пры прасоўванні на паўднёвы ўсход. Толькі некаторыя раёны ў паўночна-заходнім вугле Левабярэжжа, а таксама багатыя лясамі і вадаёмамі Кінельскі і Борскі раёны мелі гадавую суму ападкаў у 400 мм і больш, у сярэднім жа гадавая сума ападкаў складала толькі 270—350 мм. Ізагіета ападкаў у 300 мм праходзіла ўздоўж цячэння Урала і Вялікага Іргіза.

Размеркаванне ападкаў ад года ў год было вельмі нераўнамерным. Так пры сярэднегадавым паказчыку ў Самары ў 363 мм у розныя гады ападкі змяняліся ад 156 да 680 мм у год. Даволі часта ў маі-чэрвені ападкаў не выпадала зусім, што вельмі негатыўна адбівалася на земляробстве, тады ўжо нават багатыя ліпеньскія дажджы не маглі выратаваць ураджай. Яшчэ адной асаблівасцю мясцовага клімату з'яўляліся нярэдкія сухавеі — гарачыя паўднёва-ўсходнія вятры, якія нясуць з сабой акрамя спякоты і сухасці драбнюткі пыл (сухі туман), з-за дзеяння якога расліны пакутавалі ад запалу. Пры гэтым засухі не абмяжоўваліся Заволжам, а захоплівалі і значную частку тэрыторыі Сызранскай акругі у Прыволжы.

Сярэдняволжскі край з'яўляўся адным з самых багатых у Еўрапейскай частцы СССР па колькасці ясных сонечных дзён (каля 35 %). Па колькасці цяпла і вільгаці было магчыма культываванне нават вельмі цеплаёмістых раслін (сланечнік, кукуруза). На практыцы ж гэтаму перашкаджалі частыя вясновыя замаразкі, спалучэнне якіх з моцнымі зімовымі маразамі негатыўна адбівалася на культываванні нават азімай пшаніцы.

Гідраграфія

Тэрыторыя края ляжала ў асноўным у Волжскім басейне, за выключэннем Арэнбургскай акругі, якая знаходзілася пераважна ў басейне Урала, і паўднёва-заходняй часткі Кузнецкай акругі, размешчанай у басейне Дона.

Найбуйнейшымі рэкамі края з'яўляліся Волга з яе прытокамі: Свіяга, Сызрань, Уса, Сура, Мокша — справа, Чарамшан, Сок, Самара, Моча, Чагра, Вялікі Іргіз — злева; і Урал з левым прытокам Сакмарай. Волга ў межах края цякла на працягу 400 кіламетраў маючы асноўны напрамак з поўначы на поўдзень, але ў раёне Стаўрапаля рабіла круты паварот на ўсход, абыходзячы Жыгулёўскія горы, робячы пятлю даўжынёй звыш 200 км — Самарскую Луку, а пачынаючы ад Сызрані зноў цякла ў паўднёвым напрамку. Рэкі працякалі ў асноўным па шырокіх і глыбокіх далінах (за выключэннем стэпавых, у якіх даліны былі неглыбокія). Часткі такіх далін затапляліся ў паводку, утвараючы каштоўныя поймавыя лугі. Паселішчы звычайна размяшчаліся на незатапляльных другіх рачных тэрасах. Цячэнне рэк слабое, ухіл нязначны, выключэннем з'яўляўся Урал.

Акрамя рэк на тэрыторыі края налічвалася звыш 3000 невялікіх азёр з агульнай плошчай да 25 тыс. га, але толькі нешматлікія з іх мелі плошчу звыш 1 км².

Правабярэжжа было багата азёрамі, рэкамі, рэчкамі і балотамі. У Левабярэжжы рэкі ў асноўным былі малыя і малаводныя, часцяком летам у вярхоўях перасыхаючы і распадаючыся на асобныя азёры. Паўднёва-ўсходняя частка края была яшчэ больш засушлівай.

Адрозненні ў ступені ўвільгатнення паміж Прыволжам і Заволжам адбіваліся і на стане крынічных і грунтавых вод. Калі ў Прыволжы знаходзілася шмат крыніц, грунтавыя воды залягалі дастаткова неглыбока, то ў Заволжы, за выключэннем паўночнай часткі Самарскай і большай часткі Бугурусланскай акруг, крыніцы — вялікая рэдкасць, прычым нават у прыволжскай паласе. Грунтавыя воды залягалі на вялікай глыбіні, глыбіня студняў дасягала 40 метраў, а ў стэпах вада часта была саланаватая. Як вынік, у той час як у Прыволжы селішчы размяшчаліся свабодна па берагах розных рэчак, яроў з крыніцамі, у Заволжы яны вымушана цясніліся вакол нешматлікіх крыніц пітной вады. Узнікала дальназямелле, якое прыносіла значныя страты.

Глебы Значныя адрозненні ў рэльефе і вільготнасці абумовілі дастаткова багатую разнастайнасць глеб у рэгіёне. Найбольш характэрнай і каштоўнай была паласа тлустага чарназёму (з утрыманнем гумусу ў 10—12 %), якая праходзіла па большай частцы Бугурусланскай, прылеглай ускраіне Арэнбургскай і частцы Самарскай акруг. Гэтая паласа мела працяг і на правым беразе Волгі, дзе праходзіла некалькі паўднёвей і ў межах края захоплівала толькі ўскраіны Пензенскай і Кузнецкай акруг. Большую ж частку Прыволжа займалі дэградаваныя і вышчалачаныя чарназёмы, лесастэпавыя цёмна- і светла-шэрыя глебы, баравыя пяскі і супескі, гліністыя, сугліністыя, а па далінах рэк і наносныя глебы.

У Заволжы шэрыя лясныя землі сустракаліся толькі асобнымі ўчасткамі сярод розных чарназёмаў. Пры прасоўванні на паўднёвы ўсход і адпаведным памяншэнні вільготнасці ўтрыманне гумусу ў чарназёме зніжалася. Тлусты чарназём змяняўся звычайным (6-10 % гумусу), за якім ішоў чарназём бедны (4-6 %) гумусу. Пры набліжэнні да ізагіеты ў 300 мм з'яўляюцца каштанавыя глебы (3,5-4,5 % гумусу). Слабае ўвільгатненне і ўзмоцненае выпарэнне ў Заволжы спрыяла з'яўленню саланцоў. У лесастэпе яны сустракаліся галоўным чынам па рачных далінах, а ў стэпе займалі і схілы водападзелаў.

Карысныя выкапні Час існавання края супадаў з пачаткам актыўнай разведкі карысных выкапняў на дадзенай тэрыторыі, таму даныя пра іх змяняліся практычна штогод.

Яшчэ да сярэдзіны 1920-х гадоў край быў практычна не вывучаны. Пры распрацоўцы планаў на першую пяцігодку край быў аднесены да выключна сельскагаспадарчых. Таксама адзначалася, што магчымай індустрыялізацыі края перашкаджае недахоп паліва і энергазабеспячэння. Аднак разведачныя працы 1929-1930-гадоў усталявалі, што край багаты гаручымі карыснымі выкапнямі, металічнымі рудамі, няруднымі карыснымі выкапнямі і горнахімічнай сыравінай. Многія радовішчы мелі ўсесаюзнае значэнне, магчымасць індустрыялізацыі края стала несумненнай, і ЦК ВКП(б) у сваім рашэнні ад 15 лютага 1931 года ўказваў на шырокія перспектывы індустрыялізацыі края з апорай на мясцовыя рэсурсы, і ператварэння яго ў індустрыяльна-аграрны.

Гаручыя карысныя выкапні Сярод гаручых карысных выкапняў края першае месца займалі гаручыя сланцы, якіх было разведана тры буйныя радовішчы: Кашпірскае (Сызранскі раён), Ундора-Захар'еўскае (Ульянаўскі раён), Агульнасыртоўскае (Бальшаглушыцкі і Андрэеўскі раёны). Таксама меліся малавывучаныя паклады сланцаў у Мардовіі. У той час сланцы бачыліся велізарнейшымі запасамі таннага мясцовага паліва і сыравінай для хімічнай прамысловасці. З сланцаў было магчыма атрыманне бензіну, іхтыёлу, маслаў, смалы, лакаў, фарбы, парафіну і г. д. Сланцавы попел быў прыдатны для вырабу цэглы і цэменту.

Сярод іншых гаручых рэсурсаў бачнае месца займаў торф. На тэрыторыі края налічвалася звыш 900 тарфяных балот з агульнай плошчай да 35 тыс. га, з запасамі торфу звыш 400 млн тон. Тарфянікі размяшчаліся пераважна ў Правабярэжжы (да 90 %) і галоўным чынам у Мардоўскай вобласці (звыш 30 % усіх запасаў края). Таксама яны сустракаліся ў Сурскім, Барышскім, Кузнецкім, Шамышэйскім і Ніжне-Ломаўскім раёнах Правабярэжжа і Чардаклінскім, Мелекескім, Кошкінскім і Абдулінскім раёнах Левабярэжжа.

У Дамбараўскім раёне Арэнбургскай акругі ў 1929 годзе было выяўлена радовішча каксаўнога каменнага вугалю.