85-ы Віленскі стралковы полк (85 п.п.) — пяхотнае падраздзяленне самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў Другой Польскай Рэчы Паспалітай .

Полк быў сфарміраваны ў снежні 1918 года як Віленскі стралковы полк. Падчас вайны 1919–1920 гадоў з бальшавікамі ён уваходзіў у склад 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі . У лютым 1919 года ён удзельнічаў ва ўзяцці Слоніма і Баранавіч . Падчас бітвы пад Варшавай ён вызначыўся падчас штурмаў Радзыміна, захапіўшы горад. У бітве на Нёмане ў складзе манеўранай групы ён удзельнічаў у пераправе праз Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды, дзе разам з Менскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў 3-й Савецкай арміі. 8–15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у «бунце» генерала Люцыяна Жалігоўскага.

У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Падвіленскай Новай Вілейцы ў складзе 19-й пяхотнай дывізіі. Свята палка адзначалася 15 жніўня, у гадавіну двухдзённай бітвы палка пад Радзымінам ў хадзе Варшаўскай бітвы.

Полк у баях за межы

Віленская самаабарона Пад нямецкай акупацыяй у абстаноўцы абвяшчэнняў Літвы, БНР і РСФСР група афіцэраў на чале з капітанам Станіславам Бабяцінскім другой палове 1918 г. стварыла на Віленшчыне прапольскую падпольную ваенную арганізацыю з мясцовай шляхты і жыхароў. Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, арганізацыя была ўключана ў склад Літоўскіх і Беларускіх сіл самаабароны. У Вільні быў сфарміраваны трохбатальённы полк, які разам з падобным падраздзяленнем з Ліды ўтварыў брыгаду самаабароны. Яе задачай было захапіць Вільню.

Аперацыі пачаліся 1 студзеня. Аднак да 4 студзеня дрэнна ўзброеныя палякі пад ціскам бальшавіцкага 146-га стралковага палка былі вымушаныя адступіць з горада. Большасць з іх была раззброена немцамі і перавезена ў Лапы. Тут ужо фарміравалася Літоўска-Беларуская дывізія . Кожны з яе шасці запланаваных пяхотных палкоў павінен быў быць названы ў гонар аднаго з рэгіёнаў у гэтым краі.

17 снежня 1918 года пачалося фарміраванне Віленскага палка стральцоў, а 19 снежня быў выдадзены першы штодзённы загад палку. На пачатку студзеня 1919 г. былі сфарміраваны 1 батальён маёра Бабяцінскага і частка 2 батальёна.

Полк у баях за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі

У лютым 1919 года ўжо арганізаваны 1-ы батальён быў перакінуты на фронт на раку Залівянку. Разам з іншымі падраздзяленнямі ДЛБ яго задачай было спыніць бальшавіцкія падраздзяленні і не дапусціцкаб чырвоныя занялі тэрыторыі, пакінутыя нямецкімі войскамі Обер-Ост. Віленскі батальён заняў участак лініі ракі Зэльвянка, ад вёскі Кашэлі да Ружан, усталяваўшы сувязь злева з 1-м батальёнам Мінскага палка, а справа з падраздзяленнямі капітана Уладзіслава Дамброўскага . Фарміраванне батальёна было наступным: штаб батальёна, 2-я рота і кулямётная рота з цэнтрам у Ружанах, 1-я рота з узводамі ў Кошэле і Паўлавічах, 3-я рота ў Заполлі і Востраве, а 4-я рота прасунулася да Косава.

Баі адбыліся ў канцы лютага. Батальён змагаўся з 3-й брыгадай бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіі . Войскам беларуска-літоўскай брыгады і палякам ўдалося адкінуць ворага за Шчару і захапіць Слонім. Тут яны перайшлі да абароны і заставаліся ў абароне на працягу ўсяго сакавіка. 16 красавіка на світанні батальён, дзейнічаючы ў складзе групы палкоўніка Аляксандра Барушчака, пачаў наступ, а праз два дні захапіў Скварчыцы і Малаховіцы. На наступны дзень вораг пачаў адступленне. Праз слабы супраціў абаронцаў, батальён маёра Бабяцінскага лёгка захапіў Баранавічы. За свае дзеянні на полі бою ён атрымаў мянушку «Жалезны».

Пасля захопу Баранавічаў батальён перамясціўся на «лінію старых нямецкіх акопаў» і 24 красавіка арганізаваў абарону ў раёне Вялікага Гарадзішча. Там ён біўся супраць Чырвонай Арміі да канца чэрвеня. З 27 мая абарончыя пазіцыі 1-га батальёна падтрымліваў цалкам сфарміраваны 2-гі батальён Віленскага палка капітана Станіслава Вайткевіча, а камандаванне палком узяў на сябе палкоўнік Эдвард Адамскі.

У пачатку ліпеня часткі Літоўска-Беларускага фронту пачалі наступ. Віленскі і Мінскі стралковыя палкі, якія ўтварылі 3-ю Літоўска-Беларускую брыгаду, прасунуліся да Слуцка. У пачатку жніўня яны прарвалі абарону бальшавіцкіх 65 і 71 стралковых палкоў і пераправіліся праз раку Лань. 10 жніўня 3-я Літоўска-Беларуская франтавая брыгада захапіла Слуцк і забяспечыла паўднёвы фланг ударнай групы, маючы на мэце выйсці на зручны перыметр для абароны лініі Бярэзіны.

Пасля завяршэння наступальных аперацый Віленскі стралковы полк быў пераведзены ў рэзерв і да 22 кастрычніка быў раскватараваны ў Новых Дарогах. Тут была рэарганізавана Літоўска-беларуская дывізія. Полк разам з Мінскім стралковым палком сфармаваў 1 Літоўска-беларускую брыгаду пад камандаваннем палкоўніка Баляслава Фрэя.

У канцы кастрычніка полк зноў увайшоў у бой. 31 кастрычніка яго 2-гі батальён захапіў плацдарм у Масцішчах. Тут Віленскія стралкі адбілі контратаку бальшавіцкага батальёна 462 стралковага палка і працягнулі наступ. 2 лістапада была фарсіравана рака Бярэзіна. Узмацняючы наступ, разам з Мінскім і Гродзенскім стралковымі палкамі, 13 пяхотным палком і 13 уланскім палком пры падтрымцы батарэй 3-га палка палявой артылерыі яны прасунуліся да Лепеля. 5 лістапада 1919 г. Літоўска-баларускія брыгады Польскага войска захапілі горад.

Усю зіму, да красавіка 1920 года, Віленскі стралковы полк чаргаваў абарончыя пазіцыі паблізу горада. У гэты час фронт быў адносна спакойным. Полк папаўняў матэрыяльныя сродкі і праводзіў падрыхтоўку. 28 красавіка да палка далучыўся нядаўна сфарміраваны 3-ці батальён .

У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Вільні .

Полк падчас адступлення 1920 г.

Вясной 1920 г. літоўска-беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж Дзвіны і Бярэзіны. На Палессі ён дасягнуў Дняпра, а ў маі — ракі Рэчыца.

У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Войска Польскага былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго базе былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя Галоўнакамандуючаму. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад Дзвіны да Барысава, 4-я армія генерала Станіслава Шэптыцкага — уздоўж Бярэзіны на Палессі, а 7-я армія генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала з Літвы . На процілеглым баку дзейнічалі войскі Заходняга фронту Міхаіла Тухачэўскага.

14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала Аўгуста Корка пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе 1 літоўска-беларускай дывізіі . Пасля жорсткіх баёў Віленскі стралковы полк адышоў з Лепеля. На наступны дзень ён вёў цяжкі бой каля Пышнага, але пад пагрозай акружэння адступіў на другую лінію абароны. Паміж 16 мая і 3 чэрвеня полк праводзіў аперацыі па затрымцы наступу ворага. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным пераходзе 1-й арміі і Рэзервовай арміі. Затым ён перайшоў у рэзерв арміі і сканцэнтраваўся каля Тумілавіч.

23 чэрвеня ён абараняў пазіцыю ўздоўж ракі Чэрніца і два дні адбіваў варожыя атакі.

4 ліпеня войскі Міхаіла Тухачэўскага пачалі наступ на рэках Аўта і Бярэзіна. Віленскі стралковы полк вёў жорсткі бой паміж азёрамі Мядзел і Межусол. У наступныя дні ён адступаў да ракі Нёман, дзе была зроблена спроба спыніць ворага. Пасля прарыву абарончых ліній на ўчастку вялікапольскіх 15 і 17 пяхотных дывізій полк працягваў адступаць. 24 ліпеня разам з усёй дывізіяй ён быў адрэзаны і вымушаны прарвацца. Да 12 жніўня ён змагаўся на рэках Арлянка, Нужэц і Буг, церпячы вялікія страты. Пасля гэтага быў адпраўлены абараняць ускраіны Варшавы.

Баі палка на подступах да Варшавы У першай палове жніўня Польская армія рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня 1-я Літоўска-Беларуская дывізія стаяла ў рэзерве каля Турава і Надажына. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад Радзымінам у ноч з 13 на 14 жніўня вяла баі з пераменным поспехам на загражоным участку.

На наступны дзень на світанні Віленскі полк, узмоцнены маршавай пяхотай 19-га і 35-га пяхотных палкоў, атакаваў Радзымін. Пасля жорсткага штыкавага бою ён увайшоў у горад. Аднак бальшавіцкія контратакі аказаліся настолькі эфектыўнымі, што ён быў вымушаны пакінуць захопленыя пазіцыі. Увечары віленскія ваяры паўтарылі атаку і разам з іншымі аддзеламі выканалі задачу -задабылі Радзымін.

Да 19 жніўня Віленскі полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а затым быў адпраўлены для прыкрыцця аперацый у Белавежскай пушчы. Там 8 верасня ён правёў пераможны бой за вёску Вейкі.

Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане

Перамогі на рэках Вісла і Вепш, а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з Усходняй Прусіяй. Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага змяніла кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала Эдварда Рыдз-Сміглы атрымала загад заняць пазіцыі каля Беластока, адказваючы за раён на поўнач ад Гайнаўкі. 4-я армія генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з Ломжы ў раён Брэста і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад Гайнаўкі да Уладавы. 29 жніўня была разгорнута інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў Заходняга фронту . План аперацыі прадугледжваў сканцэнтраванне асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку Ліды. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку Баранавічаў.

1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, 2-й і 4-й кавалерыйскімі брыгадамі сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адкінула літоўскія войскі ў раёне Сейнаў, Літоўска беларуская дывізія спачатку сканцэнтравалася каля Друскенікаў, а затым працягнула свой марш у напрамку Васілішак. Захоп Васілішак заблакаваў шлях адступлення бальшавіцкім часткам з Гродна. З 27 верасня 1-я Літоўска-Беларуская брыгада заблакавалі шлях тром савецкім дывізіям, якія прарываліся да Ліды. У раёне Лябёды Віленскі і Мінскі палкі значна затрымалі адступленне 3-й арміі Уладзіміра Лазаравіча. Атрымаўшы вялікія стратыу бітве пад «Крывавым Борам», яны спрыялі разгрому бальшавіцкіх войскаў флангавымі часткамі 1-й пяхотнай дывізіі Легіёнаў . Аслаблены Віленскі стралковы полк быў адпраўлены ў Ліду. Там яно і заставалася да падпісання перамір'я.

Карты бітваў палку

У Сярэдняй Літве

Бліжэй да канца польска-савецкай вайны, калі польскія войскі пачалі контрнаступленне з боку ракі Нёман. Аднак любыя афіцыйныя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, а таксама ціску з боку брытанскага Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал Юзэф Пілсудскі пачаў разглядаць неабходнасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў.

20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала Люцыяна Жалігоўскага ў штаб-кватэру ў Беластоку. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не жадаюць апынуцца пад уладай Літвы або бальшавікоў.Марш аддзелаў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх асновай была 1-я Літоўска-Беларуская дывізія . На наступны дзень слабы супраціў літоўцаў быў зламаны. Вільня была захоплена. Адным з першых падраздзяленняў, якія ўвайшлі ў горад, быў Віленскі стралковы полк. У наступныя дні полк прасоўваўся ў напрамку Рыконтаў і 18 кастрычніка захапіў лінію Краснае-Рыконты. Да 21 лістапада 1920 г., падпісання перамір'я, ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды на перадавыя лініі абароны. Пазней полк быў пераведзены на ратацыйнае дзяжурства: адзін батальён заставаўся «ў лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні.