Муро́ўка са схава́ным ра́дам (таксама муроўка з утопленым радам) — тэхніка цаглянай або змяшанай (каменна-цаглянай) муроўкі, якая шырока выкарыстоўвалася ў манументальным дойлідстве Візантыі і Старажытнай Русі ў X—XII стагоддзях. Яна ўяўляе сабой своеасаблівы варыянт антычнай тэхнікі opus mixtum.
Тэхналогія і асаблівасці Пры такой сістэме муроўкі на фасад будынка выводзяцца не ўсе рады цаглін (плінфы), а праз адзін. Прамежкавыя рады крыху адсунуты ўглыб сцяны, а звонку яны прыхаваны тоўстым пластом вапнава-цамянкавага раствору. Паколькі гарызантальныя швы раствору па таўшчыні прыкладна роўныя самой плінфе, на фасадах паміж радамі цэглы ўтвараюцца шырокія светлыя палосы раствору, роўныя па шырыні прыблізна тром таўшчыням плінфы. У выніку паверхня сцяны набывае надзвычай маляўнічую паласатую структуру.
Наружны пласт раствору старанна загладжваўся (амаль паліраваўся), а ўздоўж краёў плінфы рабілася акуратная падрэзка. Апрацоўка вонкавай паверхні сцен адбывалася двойчы: спачатку чарнавая, а затым больш дбайная гладкая зацірка кельмай з паліроўкай. Інструменты для такой працы былі знойдзены археолагамі: напрыклад, пад старажытнай падлогай наўгародскага Сафійскага сабора была знойдзена невялікая кельмачка даўжынёй 13 см, якая выкарыстоўваўся менавіта для дэкаратыўнай апрацоўкі паверхні раствору.
Унутраная частка сцяны запаўнялася цэглай (часцей за ўсё бітай) і вялікімі неапрацаванымі камянямі на растворы, якія ўкладваліся гарызантальнымі радамі ў якасці забутоўкі. Увядзенне палос натуральнага каменя давала значную эканомію дарагой плінфы без зніжэння трываласці сцен. Сістэма ж са схаваным радам забяспечвала надзейную перавязку швоў, якая пры амаль квадратным фармаце плінфы магла б выклікаць цяжкасці. Акрамя выключна вытворча-тэхнічнага і эканамічнага значэння, гэты прыём меў і эстэтычную функцыю, забяспечваючы арыгінальнае дэкаратыўнае вырашэнне фасадаў. Зрэшты, нягледзячы на дэкаратыўнасць муроўкі, часам паверхня сцен усё ж дадаткова заціралася растворам.
Гісторыя і распаўсюджанне Несумненна, што гэтая сістэма муроўкі мае візантыйскае (канкрэтней — канстанцінопальскае) паходжанне. У мінулым некаторыя даследчыкі выказвалі здагадку, што тэхніка са схаваным радам магла быць упершыню распрацавана на Русі, аднак пазней гэтая тэорыя была прызнана памылковай.
У архітэктуры Канстанцінопаля падобная тэхніка была распаўсюджана ў першай палове XI ст. Помнікі візантыйскага дойлідства X—XI стагоддзяў вывучаны яшчэ дастаткова слаба, таму высветліць дакладны час з'яўлення гэтай муроўкі ў Візантыі цяжка. Найбольш раннім дакладна вядомым прыкладам такой сістэмы з'яўляецца царква Панагія Халкеон у Салоніках (1028 год), але лічыцца, што ў сталіцы імперыі яе вынайшлі раней. На тэрыторыю Старажытнай Русі яна трапіла разам з візантыйскімі майстрамі і ўпершыню была выкарыстана пры будаўніцтве Дзясяціннай царквы ў Кіеве ў канцы X ст.
У далейшым тэхніка актыўна ўжывалася ў кіеўскім дойлідстве ажно да пачатку XII ст. Апошнім кіеўскім помнікам такога тыпу стала царква Спаса на Берастове, у якой, аднак, ужо адсутнічалі палосы каменя. З XI ст. муроўка са схаваным радам пачала выкарыстоўвацца і ў іншых архітэктурных цэнтрах: у Спаскім саборы ў Чарнігаве і ў Сафійскім саборы ў Полацку. У наўгародскім Сафійскім саборы яна таксама прымянялася, але была крыху відазменена з-за шырокага выкарыстання мясцовай вапняковай пліты.
У першай палове XII ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны. Найбольш раннія храмы, пабудаваныя ў новай тэхніцы ў Кіеве — Кірылаўская і Канеўская цэрквы — адносяцца да 1140-х гадоў.
У Полацкай школе дойлідства Асаблівы лёс гэтая тэхніка мела ў полацкай архітэктурнай школе. Калі ў іншых рускіх землях у XII ст. ад яе адмовіліся, у Полацку яна ўтрымлівалася на працягу ўсяго XII ст., аж да спынення там манументальнага будаўніцтва. Аднак тут яна выкарыстоўвалася ўжо без палос неапрацаванага каменя (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада складаў усяго 1—2 см. Такім чынам, гэты прыём цалкам страціў свой першапачатковы канструктыўны сэнс і выкарыстоўваўся выключна як традыцыйны і дэкаратыўны элемент.
Па наяўнасці муроўкі са схаваным радам у позні перыяд даследчыкі беспамылкова вызначаюць працу полацкіх майстроў нават за межамі Полацкай зямлі. Гэты «почырк» зафіксаваны ў царкве Арханёла Міхаіла ў Смаленску, царкве Пятра і Паўла на Сінічай гары ў Ноўгарадзе і ў галерэях Барысаглебскай царквы ў Навагрудку.
У першай палове XII ст. на змену муроўцы са схаваным радам у большасці архітэктурных цэнтраў прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, у якой усе рады цэглы выходзілі на паверхню сцяны.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Муроўка Катэгорыя:Архітэктура Візантыі Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура