Горажде – град и административен центар на Босанско-подринскиот кантон во Федерацијата Босна и Херцеговина и ентитет на Босна и Херцеговина кој е сместен на бреговите на реката Дрина.
Од 2013 година градот брои население од 20.897 жители, додека урбаниот центар 11.806 жители.
Локација Горажде се наоѓа на бреговите на реката Дрина во југоисточна Босна, а градот лежи во подножјето на источната падина на планината Јахорина на 345м надморска височина, а населбата е сместена на алувијалната тераса во широка долина, формирана од ерозијата на реката Дрина.
Долината се граничи на југоисток со Бисерна (701 м), на југ со Самари (696 м), на југозапад со Мисјак (618 м), на запад со Губавица (410 м) и на север со Површница (420 м).
Реката Дрина тече помеѓу овие и некои други ридови, а нејзината долина, која уште од античко време била дел од трасата што води од морето кон копното (Дубровник-Требиње-Гачко-Фоча-долината Дрина), е главната сообраќајна артерија во југоисточниот регион на Босна.
Во Горажде оваа траса се среќава со друга траса што доаѓа од Сараево и централна Босна преку планината Јабука и се спушта до долината Дрина продолжувајќи кон Плевље.
Историја
Средновековен период мини|Реката Дрина во Горажде. Заедно со Горње Подриње, Горажде бил дел од старото Српско Царство до 1376 година, кога бил припоен кон босанската држава под власта на кралот Твртко I, а по неговата смртта градот бил управуван од Хумските војводи, меѓу кои најпознат бил Херцог Стјепан Вукчиќ Косача.
Во 1379 година, Горажде првпат бил споменат како трговска населба, а во 1444 година како тврдина, а за потеклото на името на градот се претпоставува дека доаѓа од словенскиот збор „горазд“.
Пазарот во Горажде станал добро познат во 1415 година, кога трговците од Дубровник имале интензивни трговски односи со него.
Отоманско владеење Османлиите го освоиле Горажде во 1465 година и местото добило ориентални карактеристики.
Во 1477 година во градот имало четири махали, а од 1550 до 1557 година Мехмед-паша Соколовиќ изградил камен мост преку Дрина и каравансарај.
За време на турското владеење, Горажде бил значаен трговски центар, бидејќи се наоѓал на раскрсницата на два важни патишта: Босанскиот пат и Дубровничкиот пат.
Бруто државниот приход од земјата изнесувал 24.256 акчи во 1477 година, а во 1711 година 26.000 акчи.
Во градот има 2 џамии изградени од Сијерчиќските бегови кои датираат од 18 век, а воедно и во близина на Горажде се наоѓаат источната православна црква Свети Ѓорѓи, изградена во 1454 година од Стјепан Вукчиќ Косача и Печатницата Горажде, која се наоѓа во црковниот комплекс, која работела таму од 1519 до 1521 година и воедно била првата печатница основана во Босна и Херцеговина и втора на Балканот.
Составот на населението на Горажде може да се проследи уште од времето на Австроунгарската окупација. Православните жители потекнуваат од Стари Влах во Санџак, Брда во Црна Гора, Херцеговина и јужна Србија, а веќе подоцна муслиманското население почнало да доаѓа во голем број во Горажде и неговата околина во 17 век.
Падот на Горажде во 18 век и првата половина на 19 век се припишува, меѓу другото, на чумата.
До средината на 19 век, Горажде бил дел од Херцеговскиот санџак, кога потоа станал дел од Сараевскиот санџак.
Австроунгарска власт Периодот на Австроунгарската окупација бил обележан со падот на Горажде, иако во исто време имало и одреден подем, а поради својата географска положба на границата, Горажде за време на Првата светска војна било едно од главните упоришта на Австроунгарија користено против Србија и Црна Гора.
Југославија Горажде, кој повеќе не бил пограничен град во периодот меѓу двете светски војни, имал нормални услови под кои се развивал и напредувал.
Во 1941 година, германските трупи влегле во градот по воздушен напад на 17 април, а подоцна, таму биле стационирани и италијански трупи.
Националноослободителната армија го презела градот за прв пат на 27 јануари 1942 година и останала таму до мај истата година. Во овој период биле формирани Националноослободителни комитети за градот Горажде врз основа на Фочанските одредба, додека во исто време, Горажде бил и штаб на Националноослободителната армија за источна Босна и Херцеговина.
На почетокот на март 1942 година, врховниот командант, маршал Тито, престојувал во Горажде, а градот бил ослободен уште двапати, во 1943 и 1944 година, а веќе на 6 март 1945 година конечно бил ослободен од окупацијата.
Од крајот на Втората светска војна до 1961 година, значителен број групи семејства дошле да живеат во Горажде од соседните села и некои од други подалечни места, привлечени од економскиот раст на Горажде, а според пописот од 1961 година, Горажде имал 8.812 жители.
Пред Втората светска војна, индустријата на Горажде се состоела главно од трговија на мало и до одреден степен трговија на големо, угостителска индустрија, занаетчиство и транспорт, а за време на окупацијата, од 1941 до 1945 година, индустријата била уништена, како и околу 45% од постојните куќи.
По Втората светска војна, започнал нов период обележан со огромен социјален и економски подем и биле основани голем број нови индустриски претпријатија, меѓу кои најзначајна била фабрика за азот.
Оттогаш, индустријата во Горажде систематски се развивала, а нејзини главни гранки биле производството, градежништвото, транспортот, трговијата и занаетчиството.
Во 1981 година, БДП по глава на жител на Горажде изнесуваше 70% од југословенскиот просек.
Босанската војна десно|мини|Џамија во Горажде Од 1992 до 1995 година за време на Босанската војна, Горажде било една од шесте бошњачки енклави, заедно со Сребреница и Жепа, опкружени и под опсада од Армијата на босанските Срби.
Во април 1993 година, бил претворен во Безбедносна зона на Обединетите нации во која Обединетите нации требало да ги одвратат нападите врз цивилното население.
Помеѓу 30 март и 23 април 1994 година, Србите започнале голема офанзива врз градот, а по воздушните напади врз српските тенкови и стражарски позиции и ултиматумот на НАТО, српските сили се согласиле да ја повлечат својата артилерија и оклопни возила на 20км од градот.Regan Richard (1996). Just war: principles and cases. CUA Press, p. 203.
На 28 мај 1995 година, градот повторно бил цел на босанските Срби, кои започнале напад врз стражарските пунктови на ООН, совладувајќи 33 британски војници на ООН од Кралските велшки фузилиери кои управувале со четири набљудувачки пунктови на западниот брег на Дрина. Преостанатите војници, кои биле стационирани на источниот брег, успеале да се извлечат и им помогнале на бошњачките засилувања да ги спречат босанските Срби да го освојат клучниот рид со поглед на градот. Оваа акција се смета за спасување на градот од истата судбина како Сребреница, каде што босанските Срби ја продолжиле опсадата по неуспешниот обид.
По Дејтонскиот договор, бил воспоставен копнен коридор помеѓу Горажде и Федерацијата.
Населби
Ахмовиќи Бачци Бахово Бериќ Бакије Баре Башабулиќ Батковиќи Безмиље Биљин Благојевиќи Богданиќ Богушиќ Борак Брдо Борова Боровиќи Бошање Бошковиќ Брајловиќи Братиш Брекови Брезје Бријег Бучје Будиќи Бутковиќ Бутковиќи Иловача Црвица Читлук Човчиќи Чурови Ќатовиќи Ќехајиќ Дешева Доња Брда Доња Буквица Доње Село Доњи Боговиќи Драгољи Драговиќи Дучиќи Џиндиќи Џуха Ѓаковиќ Фаочиќи Гај Гламоч Гочела Гојчевиќ Горажде Горња Брда Горња Буквица Горњи Боговиќи Грабовик Градац Пиштоли Гуњевици Гусиќи Гушковиќ Хаџиќи Хајрадиновиќ Радилници Хранчиќи Хрид Хрушањ Хубџери Илино Сирпич Јаболко Јагодиќи Јаровиќи Калац Камен Канлици Караузовиќи Каровиќи Казагиќи Књевиќи Коџага Поље Кола лулки Вртелешки Коњбаба Коњевиќ Косилки Костеник Ковачи Краборски Крашиќи Вар Кучине Кушеши Кутјеши Лале Лукарице Љешковиќ Марковиќи Машиќ Милановиќи Мирвиќи Мирвиќи на Подхранјено Моринац Мрави Мравињац Мркови Некопи Невориќи Новаковиќи Оџак Ораховице Оручевац Осаница Осјечани Остружно Озреновиќи Параун Пердуви Пиестина Пејачка Танц Подомара Нахранети Подкозара Доња Подкозара Горња Потпочва Порака Решавање проблеми Прибјеновиќи Присоје Премин Прешеши Радиќи Радијевичи Радмиловиќ Радовиќи Рашковиќ Ратковиќи Мрежа Роповичи Росијевиќи Русањ Самарџии Сеока Сиједац Скравник Слатина софи Сопотница Спаховиќи Сурово Сабанци Сашиќи Шеховиќи Семихова Шовшиќи Суќуриќи Требешево Пупачиќи Хотиќи Ушановиќ Устипрача Утешители Витковиќ Влаховиќи Знамиња Вранеши Враниќи Вранпоток Врбица Времци Вучетиќи Забус Закаље Запљевац Завршје Земегреси Зидин Зорлаци Зоровиќи Зубовиќи Зубовици во Оглечева Жупчиќи Жигови Жилиќи Житово Живојевиќи Жужело
Демографија
Население Население на населени места – општина Горажде Населба 1961 година. 1971 година. 1981 година. 1991 година. 2013 година. Вкупно 31.303 34.685 36.924 37.505 20.897 1 Бачи 1.421 1.120 2 Богушичи 295 244 3 Будиќи 388 324 4 Човчиќи 356 250 5 Дучиќи 277 273 6 Горажде 9.482 13.022 16.273 12.512 7 Грабовик 284 239 8 Мравињац 387 249 9 Потркуша 144 237 10 Седлари 391 211 11 Витковиќи 1.080 942 12 Зупчиќи 792 382
Етнички состав Етнички состав – град Горажде 2013 година. 1991 година. 1981 година. 1971 година. Вкупно 12.512 (100,0%) 16.273 (100,0%) 13.022 (100,0%) 9.482 (100,0%) Бошњаци 9.568 (58,80%) 6.746 (51,80%) 5.266 (55,54%) Срби 5.584 (34,31%) 4.376 (33,60%) 3.675 (38,76%) Југословени 663 (4.074%) 1.495 (11,48%) 100 (1.055%) Други 396 (2.433%) 83 (0,637%) 55 (0,580%) Хрвати 62 (0,381%) 75 (0,576%) 133 (1.403%) Црногорците 198 (1.521%) 212 (2.236%) Албанци 23 (0,177%) 17 (0,179%) Македонци 13 (0,100%) 10 (0,105%) Словенците 13 (0,100%) 14 (0,148%) Етнички состав – општина Горажде 2013 година. 1991 година. 1981 година. 1971 година. 1961 година. Вкупно 20.897 (100,0%) 37.573 (100,0%) 36.924 (100,0%) 34.685 (100,0%) 31.303 (100,0%) Бошњаци 19.692 (94,23%) 26.296 (69,99%) 25.142 (68,09%) 24.544 (70,76%) 19.305 (61,67%) Срби 707 (3.383%) 9.843 (26,20%) 9.107 (24,66%) 9.293 (26,79%) 9.569 (30,57%) Други 475 (2.273%) 565 (1.504%) 153 (0,414%) 115 (0,332%) 614 (1,96%) Хрвати 23 (0,110%) 80 (0,213%) 99 (0,268%) 179 (0,516%) 314 (1,00%) Југословени 789 (2.100%) 2.017 (5.463%) 168 (0,484%) 1.501 (4,80%) Црногорците 243 (0,658%) 280 (0,807%) Рома 89 (0,241%) 38 (0,110%) Албанци 41 (0,111%) 26 (0,075%) Словенците 17 (0,046%) 30 (0,086%) Македонци 16 (0,043%) 12 (0,035%)
Животна средина
Природна средина Околината на Горажде е составена од палеозојски и пермски шкрилци, песочници и јаглеродни седиментни карпи. Ридовите се во најголем дел заоблени и со благи падини. Повисоките се составени од варовник. Горажде со неговата околина има претежно рамномерна и свежа планинска клима. Просечната годишна температура е 10,8 °C, а врнежите се прилично рамномерно распределени во текот на целата година. Градот се снабдува со вода од шест извори. Дел од населението добива вода за пиење од обични бунари. Изградбата на водоводниот систем започна во 1962 година од извор во Чајниче, 16,5 км од Горажде.
Реката Дрина има големо значење за основањето и развојот на Горажде.
Најголемите поплави забележани од 17 век се случиле во 1677, 1731, 1737, 1896, 1911, 1922, 1952, 1974 и 2010 година.
Изградена средина Главната карактеристика на распоредот на градот е неговата издолжена форма по должината на патот Устипрача-Фоча. Од 1465 до 1878 година, Горажде бил дел од Отоманската империја . Во 18 и 19 век, Горажде бил населен со муслимански и православни заедници. До Втората светска војна, Горажде бил составен од два одделни дела: муслимански и православен дел. Денес оваа поделба исчезнува. По Втората светска војна, градот почнал да се шири и модернизира, биле изградени нови улици, јавни и станбени згради биле изградени во центарот и во периферијата. Од 1945 до 1961 година, биле изградени 1130 општински станови и 680 приватни куќи. Во 1961 година, во градот имало вкупно 616 згради.
Клима
Во литературата