Принципите на Јогјакарта се документ што ги разработува прашањата за човековите права во однос на сексуалната ориентација и родовиот идентитет. Тие биле усвоени по меѓународен состанок на експерти за човекови права одржан во Јогјакарта, Индонезија, во ноември 2006 година.
Во 2017 година, документот бил дополнет и проширен со нови одредби што ги опфаќаат родовото изразување и половите карактеристики, како и со дополнителни принципи. Принципите и нивниот додаток претставуваат збир на насоки за примена на меѓународните стандарди за човекови права со цел спречување и надминување на дискриминацијата и прекршувањата на правата на лезбејките, гејовите, бисексуалците, трансродовите и интерсексуалните (ЛГБТИ) лица.
Принципите на Јогјакарта не претставуваат правно обврзувачки документ и не биле формално усвоени од Обединетите нации. Тие се иницијатива на независни експерти и организации за човекови права и служат како референтна рамка во областа на заштитата на човековите права поврзани со сексуалната ориентација и родовиот идентитет.
Верзии Принципите на Јогјакарта претставуваат обемен документ кој обработува правни прашања поврзани со човековите права, сексуалната ориентација и родовиот идентитет. За нивно претставување и поширока достапност е создадена посебна веб-страница, која содржи преглед на принципите и нивната содржина.
Принципите на Јогјакарта од 2017 година плус 10
Преамбула: Преамбулата потсетува на развојот во меѓународното право за човекови права и намерата редовно да ги ажурира Принципите. Ги дефинира родовото изразување и половите карактеристики, ги применува овие основи на оригиналните Принципи, ја признава меѓусебната поврзаност на основите усвоени во Принципите и нивната меѓусебна поврзаност со други основи. Правата на државна заштита: Принципот 30 го признава правото на државна заштита од насилство, дискриминација и штета, вклучително и вршење на должно внимание во превенцијата, истрагата, гонењето и правните лекови. Правото на правно признавање: Принципот 31 повикува на право на правно признавање без упатување на пол, род, сексуална ориентација, родов идентитет, родово изразување или полови карактеристики, со што се става крај на непотребното вклучување на такви информации во документите за идентификација. Правото на телесен и ментален интегритет: Принципот 32 го признава правото на телесен и ментален интегритет, автономија и самоопределување, вклучително и слобода од тортура и малтретирање. Тој повикува никој да не биде подложен на инвазивни или неповратни медицински процедури за модифицирање на половите карактеристики без негова согласност, освен ако не е потребно за да се спречи итна и сериозна штета. Правото на слобода од криминализација и санкции: Принципот 33 го признава правото на слобода од индиректна или директна криминализација или санкција, вклучително и во обичајните, религиозните, јавните пристојности, скитничеството, содомијата и пропагандните закони. Правото на заштита од сиромаштија: Принципот 34 повикува на правото на заштита од сиромаштија и социјална исклученост. Право на санитација: Принципот 35 се повикува на право на безбеден и правичен пристап до санитарните и хигиенските објекти. Правото на уживање на човековите права во врска со информациските и комуникациските технологии: Принципот 36 повикува на иста заштита на правата онлајн како и офлајн. Правото на вистината: Принципот 37 повикува на правото да се знае вистината за кршењата на човековите права, вклучувајќи истрага и репарација неограничени со закон за застарување, како и пристап до медицински картони. Правото на практикување, заштита, зачувување и оживување на културната разновидност: Принципот 38 се повикува на правото на практикување и манифестирање на културната разновидност. Дополнителни обврски на државите: YP Plus 10 утврдува низа дополнителни обврски за државите, вклучително и во однос на ХИВ статусот, пристапот до спорт, борбата против дискриминацијата во технологиите за пренатална селекција и генетска модификација, притворот и азилот, образованието, правото на здравје и слободата на мирно собирање и здружување. Дополнителни препораки: Принципите, исто така, даваат препораки за националните институции за човекови права и спортските организации.
Историја Веб-страницата што ги промовира Принципите забележува дека се изразени загрижености за трендот на кршење на човековите права на лицата поради нивната сексуална ориентација или родов идентитет. Иако инструментите за човекови права на Обединетите нации детално ги наведуваат обврските за обезбедување заштита од дискриминација и стереотипи, што вклучува и изразување на сексуалната ориентација или родовиот идентитет, спроведувањето на овие права на меѓународно ниво е фрагментирано и недоследно.
Принципите имаат за цел да обезбедат конзистентно разбирање за примената на меѓународното право за човекови права во однос на сексуалната ориентација и родовиот идентитет.
Принципите на Јогјакарта биле развиени на состанок на Меѓународната комисија на правници, Меѓународната служба за човекови права и експерти за човекови права од целиот свет, одржан на Универзитетот Гаџа Мада на Јава од 6 до 9 ноември 2006 година. Семинарот ги разјаснил природата, опсегот и спроведувањето на обврските на државите за човекови права според постојните меѓународни договори и стандарди за човекови права, во однос на сексуалната ориентација и родовиот идентитет.
Принципите што произлегле од овој состанок биле усвоени од експерти за човекови права од целиот свет, меѓу кои судии, академици, поранешен висок комесар на ОН за човекови права, претставници на невладини организации и други.
Ирскиот експерт за човекови права Мајкл О’Флаерти бил известувач одговорен за изготвување и развој на Принципите на Јогјакарта. Витит Мунтарборн и Соња Онуфер Кореа биле копретседатели.
Заклучниот документ „содржи 29 принципи усвоени едногласно од експертите, заедно со препораки до владите, регионалните меѓувладини институции, граѓанското општество и самите Обединети нации“. Принципите се именувани по Јогјакарта, градот каде што се одржала конференцијата. Тие не се усвоени од државите со меѓународен договор и затоа сами по себе не претставуваат правно обврзувачки дел од меѓународното право за човекови права.Сепак, Принципите се наменети да служат како интерпретативна алатка за примената на договорите за човекови права.
Во согласност со движењето за воспоставување основни човекови права за сите луѓе, Принципите на Јогјакарта конкретно се однесуваат на сексуалната ориентација и родовиот идентитет. Принципите биле развиени како одговор на модели на злоупотреба пријавени низ целиот свет. Тие вклучуваат примери на сексуален напад и силување, тортура и малтретирање, вонсудски егзекуции, убиства поради чест, нарушување на приватноста, произволно апсење и притворање, медицинска злоупотреба, негирање на слободата на говор и собирање, како и дискриминација, предрасуди и стигматизација во областите на работа, здравство, образование, домување, семејно право, пристап до правда и имиграција.
Се проценува дека овие прекршувања влијаат врз милиони луѓе кои се или биле цел на напади врз основа на перципирана или вистинска сексуална ориентација или родов идентитет.
Финализираните Принципи на Јогјакарта биле лансирани како глобална повелба на 26 март 2007 година на јавен настан во Женева, кој бил темпиран да се совпадне со главната сесија на Советот за човекови права на Обединетите нации.
Мајкл О’Флаерти зборувал на конференцијата на Меѓународната лезбејска и геј асоцијација во Литванија на 27 октомври 2007 година, при што изјавил дека „сите човекови права ни припаѓаат на сите нас. Имаме човекови права затоа што постоиме – не затоа што сме геј или стрејт и без оглед на нашите родови идентитети“, но дека во многу ситуации овие права не се почитуваат или остваруваат, и дека „Принципите на Јогјакарта се наменети за решавање на таа ситуација“.
Принципите на Јогјакарта биле презентирани на настан на Обединетите нации во Њујорк на 7 ноември 2007 година, коспонзориран од Аргентина, Бразил и Уругвај. Хјуман рајтс воч објаснува дека првиот чекор во оваа насока би бил декриминализација на хомосексуалноста во 77 земји кои сè уште имаат законски казни за лица во истополови врски, како и укинување на смртната казна во седумте земји кои сè уште ја применуваат за такви сексуални односи.
Принципи на Јогјакарта плус 10 На 10 ноември 2017 година биле објавени „Принципите на Јогјакарта плус 10“ (YP+10), формално насловени „Дополнителни принципи и државни обврски за примена на меѓународното право за човекови права во однос на сексуалната ориентација, родовото изразување и половите карактеристики, како дополнување на Принципите на Јогјакарта“. Тие произлегуваат од развојот на меѓународното право за човекови права, новите разбирања за повредите врз основа на сексуална ориентација и родов идентитет, како и од признавањето на дополнителни основи поврзани со родовото изразување и половите карактеристики.
Ажурирањето било изготвено од комисија составена од Мауро Кабрал Гринспан, Морган Карпентер, Јулија Ерт, Шехерезаде Кара, Арвинд Нараин, Поја Пател, Крис Сидоти и Моника Табенгва. Потписници дополнително ги вклучуваат Филип Алстон, Едвин Камерон, Камала Чандракирана, Соња Онуфер Кореа, Дејвид Каје, Мајна Киаи, Виктор Мадригал-Борлоз, Санџи Ммасеноно Монагенг, Витит Мунтарборн, Сунил Пант, Даиниус Пурас, Франс Виљон и Кимберли Зизелман.
Составувачите објаснуваат дека Принципите детално опишуваат како меѓународното право за човекови права може да се примени на прашањата за сексуална ориентација и родов идентитет, на начин што го потврдува постојното меѓународно право и кон кој државите можат да бидат обврзани. Тие тврдат дека секаде каде што луѓето се признати како родени слободни и еднакви по достоинство и права, ова треба да ги вклучува и ЛГБТ лицата.
Исто така, се наведува дека стандардите за човекови права можат да се толкуваат во однос на сексуалната ориентација и родовиот идентитет кога се однесуваат на прашања како тортура и насилство, вонсудски егзекуции, пристап до правда, приватност, слобода од дискриминација, слобода на изразување и собирање, како и пристап до вработување, здравствена заштита, образование и прашања поврзани со имиграција и бегалци.
Принципите имаат за цел да објаснат дека државите се обврзани да обезбедат еднаков пристап до човековите права, а секој принцип препорачува начини за постигнување на ова, истакнувајќи ги и одговорностите на меѓународните агенции за промовирање и заштита на човековите права.
Принципите се засноваат на признавањето на правото на недискриминација. Комитетот за економски, социјални и културни права (КЕСКП) се занимава со овие прашања во своите општи коментари, толкувачки текстови што ги издава за да го објасни целосното значење на одредбите од Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права. Во Општите коментари бр. 18 од 2005 година (за правото на работа), бр. 15 од 2002 година (за правото на вода) и бр. 14 од 2000 година (за правото на највисок можен стандард на здравје), Комитетот наведува дека Пактот забранува каква било дискриминација врз основа, меѓу другото, на пол и сексуална ориентација „што има намера или ефект на поништување или нарушување на еднаквото уживање или остварување на [спорното право]“.
Комитетот за елиминација на дискриминацијата врз жените, и покрај тоа што не се осврнал на ова прашање во Општ коментар или на друг начин не ги прецизирал применливите одредби од Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените, во неколку наврати ги критикувал државите за дискриминација врз основа на сексуална ориентација. На пример, се осврнал на состојбата на жените од сексуалните малцинства во Киргистан и препорачал „лезбејството да се реконцептуализира како сексуална ориентација и да се укинат казните за негово практикување“.