Караханидско ханство (познато и како Караханиди, Илекханиди или Ал-и Афрасијаб) било туркиско средновековно ханство (каганат) што владеело со значителни делови од Средна Азија од околу средината на 9 век до почетокот на 13 век. Династијата потекнувала од карлучката конфедерација и сродни туркиски племиња. Караханидите биле првата туркиска династија што целосно го прифатила исламот и создала значајна туркиска книжевност на исламска основа.

Ханството ја освоило Маверанхер (Трансоксијана) на крајот на 10 век, со што означило пресвртница од иранска кон туркиска доминација во регионот. Околу 1040 година се поделило на Источно и Западно Караханидско ханство. Во доцниот 11 век западните Караханиди станале вазали на Селџуците, а по битката кај Катван (1141) обете гранки паднале под врховна власт на Каракитаите. Источното ханство престанало да постои во 1211 година, а западното било укинато од Хваразмискиот султанат во 1212 година.

Име Називот Караханиди (, ) е современа научна ознака за династијата што во средновековните извори се среќава и под други имиња. Називот е изведен од титулата Кара Хакан (Qara Ḵāqān), која ја употребувале владетелите на династијата и која е засведочена и на нивните монети. Според Michal Biran, називите Караханиди и Илекханиди се изведени од владетелската титулатура. Терминот илек или илиг означувал владетел, кнез или крал и претставувал висока титула во династичката хиерархија, додека кара покрај основното значење „црн“ можело да има и значења поврзани со големина, првенство или возвишеност.

Во современата историографија покрај Караханиди се употребуваат и називите Илекханиди и Илек-ханови. Вториот назив е изведен од титулата ilak или ilig, која била дел од сложената титуларна и династичка хиерархија на Караханидите. Називот „Караханиди“ станал вообичаена научна ознака во поновата историографија, додека самите средновековни извори не ја означувале државата со ова име.

Во современите арапски и персиски извори династијата најчесто се означувала како ал-Хаканија (, al-Khāqāniyya), односно „[династијата] на хаканот“ или „[куќата] на хаканите“. Се среќава и називот ал-Мулук ал-Ханија ал-Атрак (al-Mulūk al-Khāniyya al-Atrāk), во значење „хански кралеви на Турците“. Овие називи се поврзани со претставата на Караханидите за сопствената припадност кон традицијата на туркиските кагански династии.

Персиските извори употребувале и назив Ал-и Афрасијаб (), односно „Куќата на Афрасијаб“. Називот се темелел на средновековната традиција што ја поврзувала караханидската династија со Афрасијаб, легендарниот крал на Туран од иранската епска традиција. Оваа генеалошка претстава претставувала дел од политичката и книжевната традиција на династијата и не треба да се толкува како потврдено историско потекло на Караханидите од историска личност со тоа име.

Во Диван лугат ат-Турк, Махмуд Кашгарски за јазикот и населението поврзано со својата политичка и културна средина употребува ознаки како Хакански Турци (Türk-i Khāqānī) и Турци. Во неговата употреба, меѓутоа, зборот „Турци“ може да има пошироко значење и не претставува секогаш исклучиво ознака за Караханидите.

Оттука, Караханиди е соодветна современа научна ознака за династијата, додека ал-Хаканија, ал-Мулук ал-Ханија ал-Атрак и Ал-и Афрасијаб претставуваат називи и самоназиви засведочени во средновековната книжевна традиција.

Историј

Потекло Потеклото на династијата не е целосно утврдено. Караханидската држава се развила од конфедерација на туркиски племиња во Жетису (Семиречје), западниот Тјеншан и областа околу Кашгар. Главна улога имале Карлуците, како и племињата Чигил и Јагма.

По падот на Ујгурскиот каганат (840), карлучките водачи ја презеле титулата хакан. Првиот познат владетел според некои реконструкции бил Билге Кул Кадир Кан (околу 840–893). Источниот хакан обично ја носел титулата Арслан Кара Хакан („Лав-хакан“, поврзана со Чигилите), а западниот Буғра Кара Хакан („Камила-хакан“, поврзана со Јагмите). Под нив постоеле пониски титули: илек/илиг и тегин.

Државата функционирала според туркискиот систем на апанажи (ülüş), во кој територијата се сметала за заедничко наследство на владејачкиот род.

Рана историја и исламизација Најраната историја е слабо документирана и делумно се реконструира преку нумизматика. Во првата половина на 10 век Караханидите ја проширувале власта кон запад, во спротивставување со Саманидското Царство.

Клучна пресвртница била исламизацијата. Според исламските извори, Сатук Буғра Кан (владеел околу 920–955) го прифатил исламот околу 932–934 година. Околу 960 година се случило масовно преобратување (според некои извори „200.000 шатори“). Оттогаш Караханидите станале првата туркиска династија што владеела како муслиманска сила.

Освојување на Маверанхер Кон крајот на 10 век Караханидите започнале систематски напади врз Саманидското Царство. Во 992 година Хасан (Харун) Буғра Кан го зазел Бухар, но набрзо умрел. Конечното освојување го извршил Наср ибн Али во 999 година, кога го зел Бухар и ја завршил саманидската власт во Маверанхер.

Саманидските територии биле поделени: Караханидите го добиле Маверанхер, а Газнавидите – Хорасан. Реката Амударја станала граница меѓу двете сили. Со ова Караханидите станале една од главните политички сили во Средна Азија и го означиле почетокот на трајна туркиска доминација во регионот.

Политичко уредување Караханидската држава не била централизирана монархија, туку династички систем со поделба на власта. На врвот стоеле двајца главни хакани (источен и западен). Под нив постоеле повеќе удели управувани од членови на династијата со титули илек и тегин.

Во почетокот на 11 век се издвоиле две главни линии: Хасаниди и Алиди. Нивното соперништво предизвикувало чести внатрешни судири, во кои се мешале и Газнавидите.

Поделба на ханството Околу 1040 година државата конечно се поделила на две одделни ханства. Границата приближно се наоѓала во областа на Сир Дарја; Фергана често менувала страна.

Источно Караханидско ханство Центарот бил во Баласагун и Кашгар. Под владеењето на Хасан ибн Сулејман (1074–1103) државата постигнала релативна стабилност и се проширила кон исток до Куча. Во 12 век паднала под врховна власт на Каракитаите. Источната линија престанала да постои во 1211 година.

Западно Караханидско ханство Главно средиште бил Самарканд. Западните Караханиди биле во постојани односи со Газнавидите и Селџуците. Во 1089 година ја признале врховната власт на Селџуците. По битката кај Катван (1141) преминале под власт на Каракитаите. Во 1212 година хваразмискиот султан Ала ад-Дин Мухамед го освоил Самарканд и ја укинал западната караханидска држава.

Односи со Каракитаите По 1141 година Караханидите ја задржале династичката положба, но биле вазали на гурханот на Каракитаите. Политичката фрагментација се зголемила; во Фергана се издвоил посебен огранок со центар во Узген. Кон крајот на 12 и почетокот на 13 век положбата на Каракитаите и Караханидите се влошила поради внатрешни конфликти и ширењето на Хваразмискиот султанат.

Исламизација Исламизацијата била еден од најзначајните процеси во караханидскиот период. По освојувањето на Маверанхер Караханидите ја презеле исламската институционална традиција на Саманидите. Припаѓале главно на сунитскиот ислам и ханафискиот правен мазхаб.

Освојувањето на будистичкото Хотанско кралство (завршено во почетокот на 11 век) било дел од ширењето на исламот кон исток.

Култура и книжевност Караханидскиот период е од исклучително значење за развојот на туркиската книжевност. Во 11 век биле создадени две од најважните дела:

Кутадгу билиг („Знаење што носи среќа“) од Јусуф Баласагуни (напишано околу 1070 година) – дидактичко-политичко дело за праведно владеење. Диван лугат ат-Турк („Збирка на дијалектите на Турците“) од Махмуд Кашгарски (составен околу 1072–1074) – прв голем речник и извор за туркиските јазици и племиња.

Овие дела сведочат за појавата на книжевен туркиски јазик на исламска културна основа.

Јазик Дворскиот и книжевниот јазик бил караханидски туркиски (познат и како хакани туркиски или караханидско-туркиски). Покрај него, во урбаните центри на Маверанхер важна улога имале персискиот (администрација и поезија) и арапскиот (религија и наука).

Архитектура Караханидскиот период оставил значајни споменици од печена тула со геометриска орнаментика. Меѓу најпознатите се:

Минарето Калијан во Бухара Мавзолејот Ајша Биби кај Тараз Узгенскиот комплекс (минаре и мавзолеи)

Стопанство Ханството контролирало важни делници од Патот на свилата. Главните урбани центри (Кашгар, Баласагун, Самарканд, Бухара, Узген) биле центри на трговија, занаетчиство и земјоделство. Номадското сточарство останало важно во источните области. Кованите пари (дирхеми) се клучен извор за реконструкција на политичката историја.

Пад На почетокот на 13 век ханството било политички фрагментирано и зависно од посилни сили. Во 1204–1205 во источните територии избувнал бунт против Каракитаите. Во 1211 година источната линија престанала да постои. Во 1212 година хваразмискиот султан го освоил Самарканд и го укинал западното ханство. Со тоа завршила политичката историја на Караханидската династија.

Наследство Караханидскиот период претставува клучна етапа во исламизацијата и туркизацијата на Средна Азија. Династијата ги поврзала туркиските политички традиции со исламските институции и урбаната култура на Маверанхер. Книжевните дела од 11 век станале темел на подоцнежната туркиска книжевност.

Поважни владетели Поради сложениот систем на паралелно владеење, хронологијата не е целосно еднообразна. Меѓу позначајните се:

Билге Кул Кадир Кан (околу 840–893) Сатук Буғра Кан (околу 920–955) – прв муслимански владетел Муса Буғра Кан Али Арслан Кан Наср ибн Али (освојувач на Бухар, 999) Јусуф Кадир Кан Ибрахим Тамгач Кан (западен) Шамс ал-Мулк Наср Хасан ибн Сулејман (источен, 1074–1103) Осман ибн Ибрахим (последен западен владетел, умрел 1212)

Наводи

Литература Biran, Michal. „Ilak-khanids (or Qara-khanids)“. Encyclopaedia Iranica, том XII, 2004, стр. 621–628. Asimov, M. S. (уред.). History of Civilizations of Central Asia. Volume IV. UNESCO, 1998. Barthold, V. V. Turkestan Down to the Mongol Invasion. London, 1928. Golden, Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden, 1992. Golden, Peter B. „The Karakhanids and Early Islam“. Во The Cambridge History of Early Inner Asia, 1990. Soucek, Svatopluk. A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000. Kochnev, Boris D. „The Origins of the Karakhanids. A Reconsideration“. Der Islam, 73 (1996).

Категорија:Средновековни држави во Средна Азија Категорија:Туркиски држави Категорија:Историја на Казахстан Категорија:Историја на Киргистан Категорија:Историја на Узбекистан Категорија:10 век Категорија:11 век Категорија:12 век Категорија:13 век